ཁོ་བོའི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པའི་གླེང་བརྗོད།

ཆེད་དུ་གླེང་བ་བརྗོད་པ།
ཁོ་བའི་དེབ་འདི་མང་ཚོགས་ཀྱི་ཆེད་དུ་དམིགས་པ་མིན་པར་མཁས་པའི་དཔྱད་གཞིར་ཕུལ་བ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་དེབ་འདི་ཀློག་པར་ཐོག་མའི་ཆ་རྐྱེན་འགའ་ཞིག་ཡོད་པ་ལས་དང་པོ་དེ་རྣམས་ངེས་པར་དུ་ཚང་དགོས་པ་དང, གཉིས་པ་དེའི་རྗེས་སུ་གསལ་བཏབ་པའི་གལ་ཆེའི་ལམ་སྟོན་ཁག་ཅིག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་ངེས་པར་དུ་ལེན་དགོས། གལ་སྲིད་སྐྱེ་བོ་སུ་ཞིག་ལ་ཐོག་མའི་ཆ་རྐྱེན་དེ་དག་ཚང་མེད་ན་དེབ་འདི་མི་ཀློག་པ་བཟང་ཞིང, ལམ་སྟོན་དེ་དག་མ་བླངས་ན་དེབ་འདི་བཀླགས་ཀྱང་དོན་སྙིང་མེད།
བསྟན་བཅོས་འདི་ནི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པའི་རྣམ་བཞག་གསར་བ་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་ཚོད་བལྟ་ཞིག་བྱས་པ་ཙམ་ལས་འདིར་བཤད་པའི་དོན་རྣམས་མཐའ་མའི་གཏན་འབེབས་ཡིན་པའི་ཁོ་བོས་ཨུ་ཚུགས་གང་ཡང་བྱེད་ཀྱི་མེད། མཐའ་ན་ང་རང་གི་ངོས་ནས་ཀྱང་མཐའ་མའི་གཏན་འབེབས་བྱས་པ་མིན་སྟེ, མཁས་དབང་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་ཉེས་ཀྱི་དགོངས་འཆར་བཟང་པོ་བྱུང་རྗེས་བདག་གི་འདོད་ཚུལ་མང་པོ་ཞིག་འདོར་དགོས་པའི་གྲ་སྒྲིག་ཨང་གསར་ཡོད།
ཚོད་བལྟ་ཞིག་བྱས་པ་དེ་ཅི་ཡིན་ཞེ་ན། སྔར་ནས་ད་བར་དུ་ལུང་དང་མཁས་པའི་གཞུང་ཁོ་ན་ལ་གཞི་བཅོལ་བའི་བཤད་ཚུལ་དེ་དང, མཁས་པའི་གཞུང་ལུགས་ལ་རྒྱབ་རྟེན་ཏིལ་འབྲུ་ཙམ་ཡང་མ་བྱས་པར་གང་ཟག་ཅིག་གིས་རང་གི་མྱོང་བའི་ཐོག་ནས་བཤད་ཚུལ་གཉིས་ལ་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཆ་གང་ཙམ་ཡོད་པ་ཚོད་བལྟ་བྱེད་པ་ལ་ཟེར་བ་ཡིན།
འདིར་བཤད་འདོད་པ་ཞིག་ལ་ཁོ་བོས་དེབ་འདིའི་ནང་དུ་གང་བཤད་པའི་དོན་གནད་ཁག་ལ་ཁོ་བོ་རང་ཉིད་ཀྱི་ངོ་ལ་ནང་འགལ་དུ་སོང་བ་དང, ཐག་གཅོད་མ་ཐུབ་པའམ་ཡང་ན་ཅམ་འཇོག་བྱེད་དགོས་པའི་དོན་གཅིག་ཀྱང་མེད། རང་གིས་རང་ལ་རྨེད་པའི་དྲི་བ་ཡོངས་རྫོགས་ལ་རང་གི་ངོ་ལ་བལྟོས་ཏེ་ལན་དོན་མཐུན་ལྡོན་ཐུབ་པའི་ལྟ་གྲུབ་གྲུ་བཞི་སྒམ་གཟུགས་བཞིན་དུ་གྱུར་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཁོ་བོས་བཤད་པ་པ་འདི་མཐའ་མའི་གྲུབ་དོན་ཡིན་པ་དང་ལ་འདི་ལ་འཁྲུལ་བ་ཏིལ་ཙམ་མེད་ཅེས་མི་སྒྲོག
ཀློག་པ་པོར་ཚང་དགོས་པའི་ཆ་རྐྱེན།
ཆེས་ཐོག་མར་ཁྱེད་ཀྱིས་དེབ་འདི་ལས་སྔར་སུས་ཀྱང་བཤད་མ་མྱོང་བ་ཞིག་ཉན་འདོད་པའི་བློ་ཁ་ཡངས་པར་ཕྱེ་དགོས། དེ་ནས་མི་སུ་ལ་ཡང་རང་རང་གི་ཤེས་ཚད་ལ་དཔགས་པའི་འཆར་སྒོ་རེ་ཡོད་པ་དང་དེ་ཕྱིར་སྟོན་སའིི་མཁའ་དབྱིངས་རེ་ཡོད་ཆོག་པའི་དཀྱེལ་ཡངས་ཀྱི་བར་སྣང་དེ་གནང་དགོས། དེའི་རྗེས་སུ་གང་ཡང་ཡིན་སྲིད་པ་དང་། རང་ཡང་ནོར་བའི་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་སྲིད་པའི་ཁེངས་སྐྱུང་བ་དེ་དགོས། གཞན་ཡང་ཕྱོགས་དང་ཞེན་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་ཁུགས་སུ་ལྷུང་པའི་ཡོད་ཤག་དང, མེད་ཤག, མིན་ཤག, ཡིན་ཤག, སོགས་ཀྱི་བསམ་བློ་དེ་ཤུལ་ཙམ་མེད་པར་གཏོང་དགོས། རང་ཉིད་ཀྱང་དེ་ལས་གཙང་དག་བྱེད་དགོས།
དེ་ནས་ཁོ་བོས་ཐ་སྙད་གསར་བ་མང་པོ་ཞིག་མཚམས་སྦྱོར་མ་བྱས་ཐབས་མེད་དུ་གྱུར་བ་དེ་དག་གི་གོ་དོན་རྣམས་བྱང་ཆུབ་པར་ཐུགས་སུ་ཆུད་དགོས་པ་དང, བདག་གིས་བཤད་པའི་ཡི་གེའི་སྒྲུབ་བྱེད་གནས, བྱེད་པ, རྐྱེན, སོགས་ལ་སློབ་སྦྱོང་མཐིན་ཕྱིན་པ་བྱེད་དགོས། མཐར་དེབ་འདིའི་ནང་དུ་གནས་སྐབས་འཕྲལ་སེལ་གྱིས་གཏན་འབེབས་བྱས་པའི་སྒྲ་རྟགས་སམ་མཚོན་རྟགས་འགའ་ཞིག་གསར་བཟོ་བྱས་ཡོད་པ་དེ་དག་བདག་གི་བཤད་པ་ལྟར་བློར་ངེས་དགོས། དེ་དག་ནི་དེབ་འདི་ཀློག་པའི་ཐོག་མའི་ཆ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་དག་ཡིན།
གལ་ཆེའི་ལམ་སྟོན་ཁག་ཅིག
བདག་གི་”སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ”་ཞེས་པ་འདིའི་ནང་དུ་ཡི་གེའི་རྣམ་བཞག་ཀ་སོགས་ཀྱི་སྒྲ་ཡི་བཤད་པ་དེ་དག་ང་རང་དང་གང་ཟག་ག་གེ་མོ་སུའི་ངག་ལ་ཡང་གཞིར་བྱས་པ་མིན། འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་འགྲོ་བ་མི་སྤྱིའི་ངག་ལ་གཞི་བཅོལ་བ་ཡིན། དེ་ཡང་འཇིག་རྟེན་མིའི་ངག་གི་དབང་པོ་འདིས་འདུ་བྱེད་ལ་བརྟེན་ནས་ཇི་ལྟར་སྒྲ་ཡི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཇི་ལྟར་འགྲུབ་ཀྱི་ཡོད་མེད་ལ་དཔྱད་ནས་ཐག་བཅད་པ་ཡིན།
དང་པོ། འདིར་ཁོ་བོས་དཔེར་མཚོན་མང་པོ་ཞིག་བགྲང་ཡོད་མོད, དེབ་འདི་ཐོག་མ་ཀློག་མཁན་ཚོས་འདི་དག་ལ་དགོངས་པ་དེ་ཙམ་མ་བཏད་ན་བཟང། དེ་མིན་ཕྱིར་འབུམ་མི་ཐུབ་པའི་མགོ་རྙོག་གི་དྲ་བར་ཚུད་ངེས། རྒྱུ་མཚན་ནི་ད་ལྟ་བར་དུ་བོད་ཡུལ་ན་བདག་གི་འཆད་སྟངས་ལྟར་གྱི་འཆད་པའི་སྲོལ་མེད་སྟབས་བདག་གིས་སྒྲ་གང་ཞིག་ལ་ཇིི་ལྟར་འདོན་པའི་ཚུལ་ལ་དཔྱོད་བྱེད་ཀྱི་ཐབས་དེ་དང་ ཁྱེད་ཅག་གིས་དེ་ལ་དཔྱོད་བྱེད་ཀྱི་ཐབས་ཚུལ་དེ་གཉིས་མི་འདྲ་བས་ཁྱེད་མགོ་འཁྲུག་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ངེས་ཡིན། གང་ལགས་ཤེ་ན་དཔེར་ན, ཀ་དང་ཁ་ཡི་ཁྱད་པར་ལ་བསམ་གཞིགས་བྱེད་སྐབས་བདག་གིས་གལ་ཆེན་དུ་མཐུང་བའི་ཀ་ཁ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་རེ་ཟུང་ཁྱེད་ཀྱིས་གལ་ཆེན་དུ་མི་བསམ་ལ, ཁྱེད་ཀྱི་གལ་ཆེན་དུ་མཐོང་བ་རེ་ཟུང་ཁོ་བོས་གལ་ཆེན་དུ་མི་མཐོང་བ་ཡོང་སྲིད། དེར་མ་གནད་དོན་འགའ་ཞིག་ཀ་ཁ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ངོ་མ་དེ་མིན་པར་ལ་ཡིན་པར་སྣང་བ་དེ་འདྲ་ཡང་ཡོང་སྲིད། དེའི་ཕྱིར་ཁྱེད་ཀྱིས་གཟིགས་པའི་ཁྱད་པར་དང་ཁོ་བོས་མཐོང་བའི་ཁྱད་པར་གཉིས་མི་འདྲ་ཞིང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་རང་རེ་གཉིས་ཀྱིས་མཐུང་སྣང་དུ་བྱུང་བའི་ཁྱད་པར་དེ་ཐོན་དཀའ་བ་ཡོང་སྲིད། དཔེར་ན, གཞལ་གཞི་གཅིག་ལ་འཇལ་བྱེད་བྲེ་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཀྱིས་འཇལ་བ་ལས་གཞལ་གཞི་གཅིག་ལ་འཇལ་བྱེད་བྲེ་གཅིག་གིས་བཅལ་ན་ཡང་ལྗིད་དམ་མང་ཉུང་གི་ཁྱད་པར་དེ་གསལ་པོ་དང་མ་འཁྲུག་པར་འཇལ་ཐུབ་པ་ཡིན།
དེ་ཡང་དཔེར་ན་’ཁམས་ནང་ཆེན་པའི་ཀློག་སྟངས’ཟེར་བ་ལྟ་བུ་ཡང་ཡང་འབྱུང་གི་ཡོད་མོད, འོན་ཀྱང་ནང་ཆེན་གྱི་ཀློག་པ་པོ་ཞིག་གིས་”ཡ་ དེས་ན་ང་རང་ནི་ནང་ཆེན་ནས་ཡིན་སྟབས་འདི་ལ་ངས་འདི་ལྟར་ཀློག་གི་ཡོད་པས་རྩོམ་པོ་པོས་བཤད་རྒྱུ་དེ་འདི་འདྲ་ཞིག་ལ་གོ་རྒྱུ་ཡིན་ངེས”ཞེས་ཐག་གཅོད་པ་ནམ་ཡང་སྔ་མི་ཉན། རྒྱུ་མཚན་ནི་ད་སྔོན་ཁྱེད་ཀྱིས་རང་གི་ངག་ལ་ཁོ་བོས་དཔྱད་ཐབས་འདི་བཀོལ་ནས་དཔྱད་མ་མྱོང་བས་སོ། རང་རེ་གཉིས་ཀྱིས་དཔྱད་ཐབས་གཅིག་རང་ལ་སྤྱོད་དགོས་ཤིང, དཔྱད་ཐབས་གཅིག་སྤྱད་ནས་དཔྱད་ན་ད་གཟོད་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་གོ་བརྡ་ལེགས་པར་འཕྲོད་ངེས་ཡིན་པ་ལས, དཔྱད་ཐབས་གཞན་དང་གཞན་དུ་སོང་ན་གོ་བརྡ་འཕྲོད་རྒྱུའི་ཚབ་ཏུ་མགོ་རྙོག་ཅན་དུ་འགྱུར་ངེས་རེད། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་བོས་དཔྱོད་སྟངས་དེ་ཇི་ལྟར་ཡིན་པ་ལ་ངེས་པར་དགོངས་པ་བཞེས་དགོས། དེ་ནི་ཁོ་བོས་ས་བཅད་དང་པོར་བཤད་པའི་ཡི་གེའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་རྣམས་ལ་ཟེར་བ་ཡིན།
གཉིས་པ། འདིར་”མདོ་བའི་ལུགས”ཟེར་བའི་མདོ་དེ་ནི་”མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ”གྱི་བརྡས་ཕྱེས་པའི་མདོ་དེ་ལ་བཤད་པ་ལས, ཁམས་ཕྱོགས་ཀྱི་ས་ཁུལ་བྱེ་བྲག་མདོ་བ་ཟེར་བ་དེ་ལ་གོ་བ་མིན། གཞན་ཡང་ཁོ་བོས་འདིར་མདོ་ཕྱོགས་དང, ཁམས་ཕྱོགས, དབུས་ཕྱོགས, ཟེར་བའི་ས་མཚམས་ནི་བོད་ཡུལ་འདི་ན་སྐད་རིགས་ཀྱི་ངོ་ལ་སྡེ་ཚན་ཆེན་པོ་གསུམ་ཡོད་ད་དེ་དག་བཤད་པའི་ཡུལ་གྲུ་གསུམ་གྱི་ས་མཚམས་ལ་བཞག་པ་ལས, འདི་ཕྱོགས་ན་ཆབ་སྲིད་ཀྱིས་ཕྱེས་པའི་ས་མཚམས་དེ་ལ་གོ་བ་མིན། དེའི་ཕྱིར་དགེ་རྩེ་རྫ་ཆུ་ཁ་དང, ལི་ཐང་འབྲོག་སྡེ, གསེར་རྟ, སོགས་ནི་མདོ་སྐད་སྨྲ་བའི་ཡུལ་དུ་གཏོགས་པ་དང་, ནུབ་ཕྱོགས་སུ་ལ་དྭགས་ཡུལ་ཚུད་པའི་ཀོང་པོ་ཡན་གྱི་ཡུལ་ཡོངས་རྫོགས་དབུས་སྐད་སྨྲ་བའི་ཡུལ་དུ་གཏོགས་པ་དང་, དེའི་ལྷག་མ་རྣམས་ཁམས་སྐད་སྨྲ་བའི་ཡུལ་དུ་གཏོགས་པ་ཡིན། འདི་ནི་བདག་གིས་སྐད་རིགས་ལ་དབྱེ་ཞིབ་བྱེད་སྐབས་སྟབས་བདེ་ཁྱད་ཀྱིས་དབྱེ་བ་བྱས་པ་ཙམ་ཞིག་དང, མི་རྒྱུད་རིག་པ་(Anthropology)རིགས་ལམ་གྱིས་དཔྱད་ནས་བཤད་པ་ཉག་ཅིག་ཡིན།
གསུམ་པ། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་བོད་མི་ཡོད་དོ་ཅོག་གིས་ངག་ལས་འདྲོངས་ཚད་ཀྱི་སྒྲ་གདངས་ཡོད་ཚད་བཤད་དགོས་ན་དེ་དག་མཚོན་ཐུབ་པའི་སྒྲ་རྟགས་གསར་བ་ཞིག་བཟོ་དགོས་པ་ནི་ངག་གི་བསྟན་བཅོས་འདི་འདྲ་ཞིག་འདུ་བྱེད་པའི་ནང་དུ་གཡོལ་ཐབས་མེད་པའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཡིན་པར་འདོད། དེར་བརྟེན་བདག་གིས་འདིའི་ནོན་དུ་བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་མཚོན་རྟགས་ཀྱི་རྣམས་གསར་བ་ཞིག་འབྲི་བ་སོགས་ལ་བསམ་གཞིགས་ཀྱང་མང་དུ་བྱས་ཤིང, ད་ལྟ་མཚོན་རྟགས་དེ་གྲ་སྒྲིག་བྱེ་མ་ཚར་སྔོན་དུ་དེབ་འདི་དཔར་སྐྲུན་བྱེད་དགོས་སུ་ཤར་བས་བདག་འགྱོད་པ་ཆེ། ཁོ་བོས་ངག་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་བོད་གཉིས་པ་དེ་དུས་མི་རིང་བའི་ནང་དུ་སྐྲུན་ཐུབ་པའི་རེ་བ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཅིང, དེའི་སྐབས་སུ་མཚོན་རྟགས་དེ་ཡང་བསྒྲིགས་ནས་ཁྱེད་རྣམ་པའི་སྤྱན་སྔར་འབུལ་ཐུབ་པའི་རེ་བ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།
ནམ་ཞིག་མཚོན་རྟགས་དེ་འདི་བྱུང་ན་གཞི་ནས་བོད་སྐད་གཅིག་གར་གྱི་སོ་བོན་གསོན་པོར་འབུས་ཐུབ་པའི་ཁོ་བོས་བལྟ་ཚུལ་འཛིན་གྱི་ཡོད། དེ་མིན་ཆ་རྐྱེན་ཇི་ཙམ་འཛོམས་མོད་གཙོ་བོ་མ་འཛོམས་པས་ནུས་པ་ཤུགས་ཆེན་ཡོང་ཧ་ཅང་དཀའ་་། དེར་མ་ཟད་མཚོན་རྟགས་དེ་ལེགས་འགྲུབ་བྱུང་ན་དེས་ཁྱེད་ལ་ཞབས་འདེགས་བླ་མེད་ཅིག་འབུལ་ཐུབ་སྟེ, གལ་སྲིད་ཁྱེད་ཀྱིས་ཕྱིའི་སྐད་ཡིག་ཅིག་སྦྱོང་འདོད་ན་སྐད་ཡིག་དེའི་སྒྲ་གདངས་མཚོན་རྟགས་དེའི་ལམ་ནས་བྲིས་པའི་སྦྱོང་དེབ་ཅིག་རག་དགོས། དེ་རག་ན་ཁྱེད་ལ་ངོ་མ་དགེ་རྒན་ཡེ་ནས་མི་དགོས་པར་ཁྱེད་ཀྱིས་སྐད་ཡིག་དེ་བདེ་བླགས་སུ་སྦྱོང་ཐུབ། ཁྱེད་ཀྱི་འདི་ཀུ་རེ་ཞིག་དང་འུར་སྒྲོག་ཅིག་ཏུ་དགོངས་སམ།
བཞི་བ། གནས་སྐབས་སྒྲ་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་རྟགས་དེ་དག་གི་ཆེད་དུ་ད་ལྟ་གློག་ཀླད་ནང་ནས་རག་ཐུབ་པའི་བོད་ཡིག་གི་གཟུགས་རྣམས་སྡེབ་བསྲེས་ཀྱིས་གནས་སྐབས་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་གསར་བ་ཁག་ཅིག་གསར་བཟོ་བྱས་ཡོད། ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་འདི་དག་བྱིས་ཕྱིན་པ་ཞིག་མཁྱེན་དགོས་པ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ།
ལྔ་བ། ལེའུ་དྲུག་པའི་ནང་དུ་ཀྱ་ཁྱ་གྱ་གསུམ་གྱིས་མཚོན་རྒྱུའི་སྒྲ་དང་ལེའུ་བཅུ་གསུམ་པའི་ནང་གི་ཀྱ་ཁྱ་གྱ་གསུམ་གྱིས་མཚོན་རྒྱུའི་སྒྲ་རྣམས་མི་འདྲ་བ་ཡིན། རིགས་མི་མཚུངས་བའི་བྱེད་ཐབས་འདི་ནི་རྒྱུ་མཚན་དང་དགོས་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་འཇོག་དགོས་བྱུ་བ་ཡིན། གལ་སྲིད་རིགས་མཚུངས་བ་ཞིག་འཇོགས་དགོས་ན་ལེའུ་དྲུག་པའི་ནང་དུ་ཡང་ཀྱྂ་སོགས་བཀོལ་དགོས་པ་ཡིན། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་བཀོལ་ན་དགོས་གལ་ཆུང་ཞིང, དོན་མེད་དུ་མགོ་རྙོག་ལང་གཞིར་འགྱུར་བ་དང་, དེ་སྐབས་ཀྱྂ་ཁྱྂ་གྱྂ་གསུམ་གྱིས་ཅི་མཚོན་དགོས་པའི་གསལ་བཤད་བྱས་ན་ཉོག་རྐྱེན་དུ་འགྲོ་བ, ཀྱ་ཁྱ་གྱ་གསུམ་བཞག་ན་འགྲེལ་བཤད་དང་ར་འཕྲོད་བདེ་བའི་དགེ་མཚན་ཡོད་སྟབས་ལེའུ་དྲུག་པའི་ནང་དུ་ཀྱྂ་སོགས་མ་བཞག་པར་ཀྱ་སོགས་བཞག་པ་ཡིན། ལེའུ་བཅུ་གསུམ་པའི་ནང་དུ་ཀྱ་སོགས་ལ་དོན་དམ་པ་དང་ཀུན་རྫོབ་ལོགས་སུ་ཕྱེས་ནས, ཀྱྂ་སོགས་ཀྱིས་ཀྱ་སྒྲ་དོན་དམ་པའམ་ལེའུ་དྲུག་པའི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་སྒྲ་རྣམས་མཚོན་རྒྱུ་དང, ཀྱ་སོགས་ཀྱིས་ཀྱ་སྒྲ་ཀུན་རྫོབ་པའམ་ཀྱ་སོགས་ལ་སྔར་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ་གྱི་སྒྲ་དེ་མཚོན་པར་བྱས་ནས་བཤད་ཡོད། དེ་ལྟར་ཀྱ་སྒྲ་སོགས་ལ་དོན་དམ་པ་དང་ཀུན་རྫོབ་པ་ལོགས་སུ་ཕྱེས་ནས་མ་བཤད་ན་ཀྱ་སྒྲ་སོགས་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་མི་བདེ་བ་ཡིན་པས་དེ་ལྟར་བཞག་ཡོད་པ་འདི་དྲན་པར་འཇོག་རྒྱུ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ།
དྲུག་པ། འདིར་དོན་དག་མང་པོ་ཞིག་ལ་གོང་འོག་ཕན་ཚུན་འདྲ་བའི་ཆ་ཆེན་པོ་ཡོད་སྟབས་དག་དག་གང་མང་ཞིག་ཀློག་པོ་ལ་རིགས་སྒྲེ་བྱེད་རྒྱུ་ཡོད་པས་རང་གི་ཤོག་སྨྱུག་དང་ངལ་བ་གྲོན་ཆུང་བྱས་ནས་བཞག་ཡོད། འོན་ཀྱང་དེ་འདྲ་བ་གང་མང་ཞིག་ནི་བདག་གིས་ངལ་ལ་མ་འཛེམས་པར་གང་རྒྱས་རྒྱས་བཤད་ཡོད། དེ་ནི་བསྐྱར་བཤད་ཡང་བཤད་མང་པོ་བྱས་པ་ལྟ་བུར་སྣང་སྲིད་ཀྱང་ཁོ་བོས་སྐད་ཆ་གསར་བ་ཞིག་བཤད་ཀྱི་ཡོད་སྟབས་དོན་དག་གསལ་བོ་འབྱུང་ཆེད་དུ་གལ་བོ་ཆེ་ལ་ནན་ཏན་བྱས་པ་ཡིན། དེར་མ་ཟད་བདག་ལ་ཡོད་པའི་ནོར་འཁྲུལ་དང་ཞན་ཆ་དང་རྣམས་གསལ་བོར་འབྱུང་ཆེད་དུ་རབ་རོབ་དང་སབ་སིབ་སྤངས་ནས་བཤད་པ་ཡིན།
བདུན་པ། རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་ཤིག་ལ་རང་ཐོབ་ཀྱི་བརྡ་ཆད་དང་ཐ་སྙད་ཀྱི་འགྲེལ་ཚུལ་དམིགས་བསལ་བ་རེ་ཟུང་ཡོང་སྲིད་ལ, རང་ལུགས་ཀྱི་དངོས་དོན་ལ་ལྟ་སྟངས་ཤིག་ཀྱང་ཡོང་སྲིད། དེའི་ཕྱིར་བདག་གི་བསྟན་བཅོས་འདི་ཡང་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་ཤིག་ཡིན་པས་རང་ལུགས་ཀྱི་དངོས་དོན་ལ་ལྟ་སྟངས་ཤིག་དང, རང་ལུགས་ཀྱི་བརྡ་ཆད་རེ་འགའ་མ་བཞེངས་ཐབས་མེད་དུ་གྱུར་སོང་། དེའི་ཕྱིར་ཀློག་པ་པོ་དག་གིས་དེ་དག་ངེས་རྒྱུ་ཧ་ཅང་གལ་འགའ་ཆེ། བདག་གི་བསྟན་བཅོས་འདི་ཀློག་པར་རྨང་གཞི་ངེས་ཅན་ཞིག་མེད་ན་དོན་གོ་དཀའ་བར་ཡིན་ཞིང, དེ་འདྲ་བའི་རྨང་གཞི་དེ་ད་སྔོན་ཡན་གྱི་ཁྱེད་ཀྱི་ཤེས་ཚད་དེས་མི་འགྲིག། འདིར་འཇིག་རྟེན་ལ་ལྟ་སྟངས་གསར་བ་ཞིག་ཡོད་པས་དེ་མཐོང་བ་ལ་རྨང་གཞི་ཡང་གསར་བ་ཞིག་ཞིག་སྐྲུན་དགོས། དེ་ནི་བསྟན་བཅོས་འདིའི་རང་ལུགས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་ལྟ་སྟངས་སམ་དངོས་དོན་ལ་ལྟ་སྟངས་དང་བརྡ་ཆད་དང་ཐ་སྙད་ཀྱི་འགྲེལ་ཚུལ་གསར་བ་དག་ཡིན། ལྟ་ཚུལ་གསར་བ་དེ་དག་ནི་ལེའུ་དང་པོའི་ནང་དུ་ཞིབ་པར་བཤད་ཡོད་པས་ཀློག་པ་པོ་ཁྱེད་ཅག་གིས་ཇི་སྲིད་ལེའུ་དང་པོ་འདི་བྱིས་ཕྱིན་པ་ཟིག་མ་ངེས་པ་དེ་སྲིད་དུ་བསྟན་བཅོས་འདི་ཀློག་པའི་རྨང་གཞི་མ་ཚུགས་པ་ཡིན་པས་དེབ་འདི་བཀླགས་པའི་དགོས་པ་གང་ཡང་མེད། མཐའ་ན་ལྡོག་ཕྱོགས་ཀྱི་གོ་བ་སྦྱིན་པ་ཡང་སྲིད། དེའི་ཕྱིར་ཁྱེད་ཅག་གིས་ཐོག་མར་ལེའུ་དང་པོ་འདི་མཐར་ཕྱིན་པར་ཀློག་དགོས། དེ་ནི་རྨང་གཞི་ཡིན།
དེ་ནས་ཀློག་གི་གོ་རིམ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་པ་ནི, དེབ་འདི་ལེའུའི་གོ་རིམ་བཞིན་ཀློག་པ་ལས་ལེའུ་གཉིས་པའི་རྗེས་སུ་ལེའུ་གསུམ་པ་བསྐྱུར་ནས་བཞི་བ་བཀླགས་ན་དོན་གོ་བ་དང་མགོ་མི་འཁྲུག་པ་སོགས་ཀྱི་དགེ་མཚན་ཡོད་སྙམ། གང་ལགས་ཤེ་ན་ལེའུ་གསུམ་པའི་ནང་དུ་ཀྂ་སྡེའི་རྣམ་བཞག་བཤད་ཀྱི་ཡོད་ཅིང་སྡེ་བ་དེ་ནི་བོད་པའི་རྣ་བར་བྱང་མ་མྱོང་བའི་སྒྲ་ཡི་རྣམ་བཞག་ཅིག་ཡིན་པས་མགོ་འཁྲུག་པ་ཡོང་སྲིད་ལ, ལེའུ་བཞི་བའི་ནང་དུ་ཀ་སྡེའི་རྣམ་བཞག་བཤད་ཀྱི་ཡོད་སྟབས་དེ་ནི་རང་རེའི་ངག་དང་རྣ་བར་བྱང་བའི་སྒྲ་དག་གི་སྐོར་ཡིན་པས་གོ་བ་ལོན་བདེ་བ་ཡོད་ཤས་ཆེ། དེ་གོ་བ་ལེགས་པོ་ཞིག་ལོན་ན་སྡེ་བ་གཞན་ལ་གོ་བ་ལོན་པར་ཕན་ངེས་སུ་སྙམ་མོ།
ཁ་བྱང་གི་འགྲེལ་བ།
ངག་ཅེས་པ་ནི་སྤྱིར་མིའི་མགྲིན་པ་ནས་བྱུང་བའི་སྒྲ་འགྲུབ་བྱེད་ཀྱི་དབང་པོ་དང, དེས་གྲུབ་པའི་སྒྲ་གཉིས་ཀ་ལ་གོ་བ་ཡིན། དེ་ཡང་ཞིབ་པར་བཤད་ན་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ལས་བྱུང་བའི་སྒྲ་ཀ་སོགས་འགྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་བཞི་སྟེ, གནས, བྱེད་པ, རྩོལ་བ, རྐྱེན, བཅས་དང་, དེ་བཞིན་དེ་དག་གིས་གྲུབ་པའི་སྒྲ་དང་དེའི་ཀུན་སློང་ལ་ཡང་གོ་བ་ཡིན། དེ་ཡང་གནས་ལ་འ་གནས་སོགས་བོད་ཀྱི་ངག་ལ་དགོས་པའི་གནས་དགུ་དང་ཕྱི་རྒྱལ་ངག་ལ་དགོས་པའི་གནས་གཉིས་བཅས་ཁྱོན་གནས་བཅུ་གཅིག་ཙམ་, བྱེད་པ་ལ་དམ་ལྷོད་ཡང་གསུམ་, རྩོལ་བ་ལ་ཨ་རྩོལ་སོགས་བཞི་འམ་དྲུག་, རྐྱེན་ལ་དབང་པོའི་རྐྱེན, སྦྱོར་བའི་རྐྱེན, སྒྲ་ཡི་རྐྱེན, བཅས་གསུམ་དང་དེ་དག་སོ་སོའི་ནང་གསེས་ཁག་བཅས་ཡོད། དེ་དག་གི་འབྲས་བུར་གྲུབ་པའི་སྒྲ་ཡི་རྣམ་བཞག་”སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ”, སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་བཞག་”ཚིག་སྒྲུབ་རིག་པ”, དེས་གྲུབ་པའི་རྗོད་པའི་རྣམ་བཞག་”རྗོད་སྒྲུབ་རིག་པ”, དེས་གྲུབ་པའི་”རྩོམ་རིག་གི་རྣམ་བཞག”, བཅས་ཀྱང་ངག་གི་ཁོངས་སུ་འདུ་བ་ཡིན། ཀུན་སློང་ནི་ཀ་སོགས་གྲངས་ལས་འདས་པའི་སྒྲ་རྣམས་རྗོད་པའི་འདུན་པ་ལ་གོ་བ་ཡིན་ཞིང, ངག་གི་སྐོར་བཤད་ཀུན་སློང་ཀྱང་གཡོལ་ཐབས་མེད་པའི་དོན་གནད་ཅིག་ཡིིན། དེའི་ཕྱིར་ཀུན་སློང་ཡང་ངག་གི་ཡན་ལག་ཅིག་ཏུ་ཁས་ལེན་དགོས། དེས་ན་དེ་དག་སྤྱི་ལ་ངག་ཅེས་པའི་ཚིག་འདིས་ཁྱབ་ཐུབ་པ་ཡིན།
དེས་ན་ཤེས་དགོས་པ་ཞིག་ལ་ངག་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་འདིའི་ནང་དུ་རིམ་པ་གསུམ་དུ་བསམ་དགོས་ཏེ: དེ་དག་ནི་“ཐོན་ལུགས་ཀྱི་བོད་ཀྱི་ངག”, “སྤྱིར་བོད་ཀྱི་ངག”, “འགྲོ་བ་མིའི་ངག”, བཅས་ཡིན། དེས་ན་འདིར་“ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག“་ཟེར་བ་ཅི་ཡིན་ཞེ་ན་ ཐོན་མིས་བཟོས་པའི་ཀ་མད་སུམ་ཅུ་དང་དེས་བཟོ་ཐུབ་པའི་སྒྲ་རྣམས་དང་དེ་དག་འགྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་སོགས་ལ་གོ་བ་ཡིན། བོད་ཀྱི་ངག་སྒྲ་མང་པོ་ཞིག་འདིའི་ནང་དུ་འདུ་མི་ཐུབ།
“སྤྱིར་བོད་ཀྱི་ངག“་ཟེར་བ་ནི་ཅི་ཡིན་ཞེ་ན་ དེ་ནི་བོད་ཀྱི་ངག་གང་ཞིག་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་དང་དེར་འདུ་མི་ཐུབ་པའི་ངག་སྒྲ་ད་དུང་མང་དུ་ཡོད་པ་དེ་དག་དང་དེ་དག་གི་འགྲུབ་བྱེད་བཅས་ལ་གོ་བ་ཡིན། དཔེར་ན་འདིར་བཤད་པའི་ཀྂ་སྡེའི་ནང་གི་སྒྲ་ཡོངས་རྫོགས་དང་ཊ་སྡེའི་ནང་གི་སྒྲ་མང་དག་ཅིག་ཡོད་པ་དག་ཡིན། དེ་དག་བོད་ཀྱི་ངག་ཡིན་ཀྱང་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་གམ་བོད་ཀྱི་ཀ་མད་སུམ་ཅུའི་ནང་དུ་འབྲི་ཐུབ་པའི་སྒྲ་ཡེ་ནས་མིན།
དེ་བཞིན་ཧྥ་སོགས་ནི་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་མིན་པ་མ་ཟད་སྤྱིར་བོད་ཀྱི་ངག་ཀྱང་མིན་པ་མ་ཟད་སྤྱིར་བོད་ཀྱི་ངག་ཀྱང་མིན་པ་དང, ཀ་སོགས་ནི་བོད་ཀྱི་ངག་ཏུ་མ་ཟད་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་ཀྱང་ཡིན། དེ་ནི་བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་པའི་ནང་དུ་ཧྥ་ཡིས་བེད་སྤྱོད་མེད་པ་དང, ཀ་སོགས་ཀྱིས་ཀ་བ་སོགས་ལྟ་བུར་བེད་སྤྱོད་ཡོད་པ་ལ་བསམ་པ་ཡིན། དེས་ན་ལོག་པའི་ཡི་གེ་ལྔ་ཡི་ཊ་ཋ་ཌ་གསུམ་གྱི་སྒྲ་ནི་སྤྱིར་བོད་ཀྱི་ངག་ཡིན་པ་དང, ཎ་ཥ་གཉིས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་བོད་ཀྱི་ངག་སྒྲ་མིན་པའི་ཁྱད་པར་ཤེས་དགོས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་ཊ་སོགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ད་སྐབས་ཊྲ་སོགས་ཀྱི་སྒྲ་དང་འདྲ་བས་པ་ཊྲ་སོགས་ལྟ་བུ་སྒྲ་འདི་སྤྱད་པའི་བོད་ཚིག་ཡོད་པ་དང, ཎ་སོགས་ཀྱི་སྒྲ་ཅན་གྱི་ཚིག་གཅིག་ཀྱང་བོད་པའི་བརྡ་སྤྲོད་པའི་ནང་དུ་མེད་པ་ལ་བསམ་པ་ཡིན།
འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ཟེར་བ་ཅི་ཡིན་ཟེར་ན་ གོང་གི་དེ་གཉིས་ཀ་དང་དུང་དེར་མ་འདུས་པའི་ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་ངག་སྒྲ་ཡོངས་རྫོགས་བཅས་བཅས་མདོར་ན་བོད་མི་ཞིག་གིས་ངག་ནས་དབྱུང་ཐུབ་པའི་སྒྲ་ཡོད་ཚད་ལ་གོ་བ་ཡིན། ཁོ་བོའི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་འདིའི་ནང་དུ་སྤྱིར་བོད་ཀྱང་ངག་གི་རྣམ་བཞག་ཞིབ་པར་བཤད་ནས་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་གི་རྣམ་བཞག་ཞོར་ལ་མ་ལུས་པར་བཤད་ཀྱི་ཡོད། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལ་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་ཞེས་མིང་ཏུ་བཏག་པ་ལགས་སོ།
འདི་བྂ་གནས་དང་དྂ་གནས་གཉིས་ཀྱི་གནས་གནད་སོགས་ཤུགས་ཀྱིས་གོ་ཐུབ་པ་ལས་དངོས་སུ་རྒྱས་པར་མ་བཤད་པ་ནི་ཕྂ་དང་ཐྂ་《དབྱིན་ཇིའི་F དང་Th གི་སྒྲ》སོགས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་བོད་པའི་སྐད་ལ་མི་མཁོ་བས་སྒྲ་དེ་དང་དེའི་འདུ་བྱེད་རྒྱུ་རྐྱེན་དག་ནི་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་ལྟ་ཞོག་སྤྱིར་བོད་པའི་ངག་ཡང་མི་བརྩི་བའི་དབང་གིས་ཡིན། དེ་ལྟར་F སྒྲ་དང་Th སྒྲ་སོགས་དབྱིན་ཇིའི་ངག་ཏུ་བརྩི་བ་ལས་བོད་ཀྱི་ངག་ཏུ་མི་བརྩི། ལུང་པ་གང་གི་ངག་ཡིན་མིན་དེ་གཙོ་བོ་གནས་གནད་ངོས་འཛིན་ཚུལ་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་འབྱེད་དགོས། བོད་པས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་པའི་སྒྲ་དག་གི་གནས་གནད་ངོས་འཛིན་ཚུལ་དེ་བོད་པའི་ངག་ངོས་འཛིན་ཚུལ་གཙོ་བོ་ཡིན། གནས་གནད་ངོས་འཛིན་ཚུལ་དང་འཇོག་སྟངས་གི་ཐོག་ནས་ཡུལ་ལུང་སོ་སོའི་ངག་རིག་པ་སོ་སོར་ཡོང་བ་ཡིན།
དེ་བཞིན་རྒྱ་གར་གྱི་ངག་རིག་པ་དང་རྒྱ་ནག་གི་ངག་རིག་པ་སོགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡང་རྒྱ་གར་དང་རྒྱ་ནག་གི་ངག་ནས་དབྱུང་བའི་སྒྲ་བྱེ་བྲག་པ་རྣམས་དང་དེ་དག་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་བཤད་པ་ལ་གོ་ཞིང, དེ་ཡང་གཙོ་བོ་གནས་གནད་ངོས་འཛིན་གྱིས་ཁྱད་པར་གྱིས་འབྱེད་དགོས། དཔེར་ན, རྒྱ་གར་ལ་ཙ་སོགས་ཀྱི་སྒྲ་མེད་པས་ལྕེ་ཐོག་ས་བགོས་བྱེད་སྟངས་ལས་ཙ་སྡེའི་གནས་གནད་ཀྱི་ས་ཁུལ་དེ་ཅ་སྡེའི་གནས་ཀྱི་ས་ཁུལ་དང་བསྡོངས་ནས་འཇོག་དགོས་པ་དང, ཨི་ཊ་ལི་སོགས་ཡོ་རོབ་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་འགའ་རེ་དང་ཝེཏ་ནམ་སོགས་ལྷོ་ཤར་ཨེ་ཤི་ཡའི་ལུང་པ་མང་པོར་ཊ་སོགས་ཀྱི་སྒྲ་མེད་པས་དེ་དག་གི་ལུགས་ལ་ཊ་སྡེའི་གནས་གནད་ཏ་སྡེའི་གནས་གནད་དང་ལྷན་དུ་བསྡོངས་ནས་གནས་གནད་གཏན་འབེབས་དང་ངོས་འཛིན་བྱེད་དགོས་པ་སོགས་ལྟ་བུ་ཡིན།
“བོད་ཀྱི་ངག་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས”་ཟེར་བ་ནི་གོང་གི་དེ་དག་གི་རྣམ་བཞག་བཤད་པའི་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་ཤིག་ལ་གོ་བ་ཡིན། དེ་ཡང་མིང་འདི་ཁོ་བོས་རྒྱ་གར་སྐད་དུ་”བྱཱ་ཀ་རན”ཟེར་བ་དང་དབྱིན་སྐད་དུ་”གརཱམར”གཉིས་ཀྱི་ཐད་དུ་བཞག་པ་ཡིན། འདི་ཐད་ལ་བོད་ཚིག་ད་ལྟ་མེད་པ་ཡིན་ནམ་ཟེར་ན, “སུམ་ཅུ་པ”ཟེར་བ་ནི་གྲངས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ཏུ་སོང་བས་འདི་ཐད་དུ་འདྲ་ཆགས་པ་ཞིག་མེད་ལ, སྔར་”ལུང་སྟོན་པ”ཞེས་ཟེར་ཀྱང་འདི་ཡང་གསལ་ཐ་སྙད་དག་གི་ཐད་དུ་འོས་བབས་དེ་ཙམ་མ་མཐོང་། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་འདི་ལ་”ངག་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས”ཞེས་བཏག་པ་ཡིན།
“སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ”ཟེར་བ་ནི་ངག་རིག་པའི་ནང་གསེས་ཤིག་ཡིན། བོད་ཀྱི་ངག་རིག་པའི་ནང་དུ་བོད་ཀྱི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ, བོད་ཀྱི་ཚིག་སྒྲུབ་རིག་པ, བོད་ཀྱི་རྗོད་སྒྲུག་རིག་པ, བོད་ཀྱི་རྩོམ་སྒྲུབ་རིག་པ, བཅས་འདུ་དགོས་པ་ཡིན། འདིར་ཁོ་བོས་བཤད་པའི་སྒྲ་ཡི་རྣམ་བཞག་འདི་ནི་འགྲོ་བ་མི་སྤྱིའི་ངག་ལ་ཁྱབ་པའི་རྣམ་བཞག་ཅིག་ཀྱང་ཡིིན། རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་འདིའི་ནང་དུ་འགྲོ་བ་མི་སྤྱིའི་ངག་ནས་སྒྲ་སྒྲུབ་རྒྱུ་རྐྱེན་བཞི་སོགས་སྤྱིར་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ལས་སྒྲ་ཇི་ལྟར་འགྲུབ་ཚུལ་གྱི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་བཞག་དེ་བྱེ་བྲག་ཏུ་བཀལ་ནས་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་བོས་དེབ་དང་པོ་འདི་ལ་”སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ”ཞེས་བཏག་པ་ཡིན།
འོ་ན་འདིར་”བོད་ཀྱི་ངག་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས”ཞེས་པར་”བོད་ཀྱི”ཞེས་སྦྱར་བ་དང་”སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ”ཞེས་པར་མ་སྦྱར་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན་ཞེ་ན: དང་པོ་ནི་འདིར་སྤྱིར་བོད་ཀྱི་ངག་སྟེ, ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་དང་དེར་མ་འདུས་པའི་བོད་ཀྱི་ངག་གཉིས་ཀ་ཡི་འགྲུབ་བྱེད་རྒྱུ་རྐྱེན་སོགས་རྒྱས་བཤད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་དང་པ་ལས་ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་ངག་ལ་ཡོད་པའི་སྒྲ་F དང་Th སོགས་ཀྱི་སྒྲ་ཡི་སྐོར་ཤུགས་རྟོགས་སུ་བཞག་ནས་རྒྱས་བཤད་བྱེད་ཀྱི་མེད་པའི་དབང་གི་ཡིན་པ་དང, གཉིས་པ་ནི་འདིར་བོད་པའི་ངག་ཡིན་མིན་ཇི་ལྟར་ཡང་འགྲོ་བ་མིའི་《ཉུང་མཐར་ཡང་བོད་མི་ཞིག》གི་ངག་ལས་འདྲོངས་ཐུབ་ཚད་ཀྱི་སྒྲ་ཡོད་ཚད་ཇི་ལྟར་འགྲུབ་པའི་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་བཤད་ཀྱི་ཡོད་པའི་དབང་གིས་ཡིན། མདོར་ན་ཀྂ་སྡེའི་ནང་གི་སྒྲ་སོགས་ནི་ཀ་མད་སུམ་ཅུར་འདུ་མི་ཐུབ་ཀྱང་དེ་དག་བོད་ཀྱི་ངག་གི་ཁོངས་སུ་འདུ་བ་ཡིན་པས་དེ་དག་བསྟན་བཅོས་འདིར་ཞིབ་པར་བཤད་ཡོད་པ་དང, F སྒྲ་དང་ Th སྒྲ་སོགས་ནི་བོད་ཀྱི་ངག་མ་ཡིན་ཀྱང་བོད་མི་ཞིག་གིས་དབྱུང་ཐུབ་པའི་སྒྲ་ཡིན་པས་དེ་དག་ཀྱང་མ་ལུས་པར་ཞོར་ལ་བཤད་ཀྱི་ཡོད་པའི་དབང་གིས་ཡིན།
སྤྱིར་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ལས་དབྱུང་བའི་ངག་སྒྲ་ལ་གྲངས་ཚད་མེད་ཅིང, སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་འདིའི་ནང་གི་སྒྲ་ཡི་རྣམ་བཞག་ཀྱང་ངག་སྒྲ་ཡི་གྲངས་ཀ་མུ་མཐའ་མེད་པ་དང་ལྷན་དུ་བཞུད་ཐུབ་པའི་སྒོ་འཕར་ཡངས་པོར་ཕྱེས་ཡོད། འོན་ཀྱང་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་འདིའི་ནང་དུ་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ལས་དབྱུང་ཐུབ་པའི་སྒྲ་ག་འདྲ་ཞིག་ཡིན་ཀྱང་འདིར་བཤད་པའི་རྣམ་བཞག་འདིས་ཁྱབ་མ་ཐུབ་པ་ཞིག་མེད། རྣམ་བཞག་འདིས་མ་ཁྱབ་པའི་སྒྲ་ཞིག་འདོན་རྒྱུ་མེད། ནུབ་དབྱིན་ཡུལ་ནས་ཤར་ཉི་ཧོང་དང, བྱང་ཌེན་མག་ནས་ལྷོ་ཨར་ཇིན་ཀྲི་ན་བར་གྱི་འགྲོ་བ་མི་ཡི་ངག་ཇི་ལྟར་བཙལ་ཀྱང་བསྟན་བཅོས་འདིའི་ནང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་བཞག་འདིའི་མ་ཁྱབ་པའི་སྒྲ་ཞིག་འདོན་རྒྱུ་མེད། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལ་”བོད་ཀྱི”དང་”ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི”སོགས་མ་སྦྱར་བར་”སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ”ཞེས་པ་བཏག་པ་ཡིིན། བདག་གི་དེབ་དང་པོ་འདི་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་སྒྲ་ཡི་རྣམ་བཞག་”སྒྲ་སྒྲུག་རིག་པ”རྒྱས་བཤད་བྱས་པ་ལས, “བོད་ཀྱི་ཚིག་སྒྲུབ་རིག་པ”དང་”བོད་ཀྱི་རྗོད་སྒྲུབ་རིག་པ”གཉིས་དེབ་ཕྱི་མའི་ནང་དུ་འབྱུང་རྒྱུ་ཡིན། བོད་ཀྱི་རྩོམ་སྒྲུབ་རིག་པ་ནི་བདག་གིས་བཤད་དགོས་གལ་ཞིག་ཏུ་མ་མཐོང་སྟེ, བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་རྣམ་བཞག་མང་དག་ཅིག་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་པས་གོ་བོར་འབྲི་འཆར་མེད། གལ་སྲིད་བྲིས་ན་གཞན་གྱིས་མ་ཤོད་པ་ཞིག་བཤད་རྒྱུ་མེད་ན་འབྲི་བའི་དགོས་པ་ཅི།
དེ་ལྟར་བཤད་རྗེས་ཡང་འདིར་གསལ་བཤད་ཅིག་བྱེད་དགོས་ཏེ, ཁོ་བོས་བཤད་པའི་སྒྲ་ཡི་རྣམ་བཞག་འདིས་འགྲོ་བ་མི་སྤྱིའི་ངག་གི་རྣམ་བཞག་ལ་ཁྱབ་ཐུབ་ཟེར་དུས་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ནས་བྱུང་བའི་སྒྲ་ཡི་སྤུ་རིས་རེ་རེ་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་འདིར་བཤད་ཟིན་ཡོད་ཅེས་སྨྲ་བ་ནི་མིན། འཛམ་གླིང་འདི་ན་ཡུལ་གྲུ་སོ་སོར་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྒྲ་ཡོད་ཆོག་ཅིང་དེ་དག་ཡོངས་རྫོགས་མ་ལུས་པར་ཁོ་བོས་བཤད་ཡོད་ཟེར་བ་མིན་ལ, བཤད་ཐུབ་པའང་མིན། དཔེར་ན་, བལ་པོ་ལ་ཅ་སྒྲ་མེད་པ་དང་, རྒྱ་གར་ལ་ཙ་སྒྲ་མེད་པ, ཨི་ཊ་ལི་ལ་ཊ་སྒྲ་མེད་པ, སོགས་ཆད་པ་མང་ལ་, ཨ་རབ་པ་ལ་ཀྂ་ལྷག་མོ་ཡོད་པ, རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་ལ་ལྂ་སྒྲ་ལྷག་མོ་ཡོད་པ་སོགས་ཡུལ་སོ་སོར་སྒྲ་ཡི་དགོས་མཁོ་མི་འདྲ་བ་ཇི་སྙེད་ཅིག་ཡོད། འདི་དག་ནི་རང་རང་གི་ལྕེ་སོགས་ཀྱི་ངོས་ལ་ས་བགོས་བྱེད་ཚུལ་མ་འདྲ་བ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ཞིང, ལྕེ་སོགས་ཀྱི་ངོས་ལ་ས་བགོས་བྱེད་ཚུལ་ནི་ཡུལ་ལུང་སོ་སོའི་ངག་སྒྲའི་དགོས་མཁོ་དང་འཚམས་པར་ཇི་ལྟར་བྱས་ཀྱང་འགྲིག་པ་ལས་ཁོ་བོས་”འདི་ལ་གནས་འདི་དང་འདིའི་ས་མཚམས་ཡོད་པས་དེ་བརྒལ་མི་ཉན”, “དེ་ལ་གནས་དེ་དང་དེའི་ལྟེ་བ་ཡོད་པས་དེ་གཡོལ་མི་ཉན”སོགས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་བཀའ་གཏོང་རྒྱུ་གཏན་ནས་མེད།
ཡང་འདིར་ཁོ་བོས་ལྕེ་སོགས་ཀྱི་ངོས་ལ་ས་བགོས་བྱས་པའི་གཞི་འཇོག་ས་་ནི་ད་བར་གྱི་བོད་མི་ཞིག་གིས་རྗོད་ཐུབ་པའི་སྒྲ་ཡོངས་རྫོགས་བསྡུ་ཐུབ་པའི་ས་བགོས་དེ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་བསྟན་བཅོས་འདིར་བོད་མི་ཞིག་ངག་ལས་དབྱུང་ཐུབ་པའི་སྒྲ་འདི་རྣམས་ཙམ་ཡིན། འདི་རྣམས་ལས་གཞན་པའི་སྒྲ་ཞིག་ད་ལྟ་བར་དུ་འདོན་མི་ཤེས་ཞེས་བཤད་ན་རྩོད་པ་ཟློག་ཅིང་དོན་དང་མཐུན་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་བོའི་ངག་རིག་པ་འདིས་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་སྒྲ་ཡོད་ཚད་ཀྱི་རྣམ་བཞག་ལ་ཁྱབ་ཐུབ་ཟེར་བ་ལས, ངག་སྒྲ་ཡོད་ཚད་འདིར་བཤད་ཡོད་ཟེར་བ་མིན།
འདིར་རྗོད་དགོས་པའི་གལ་ཆེའི་གནད་དོན་གནད་དོན་གཞན་ཞིག་ནི་”ཁྱོད་ཀྱིས་འདི་དང་དེ་འོ”ཞེས་ཐག་གཅོད་རྣོན་པོ་མང་པོ་ཞིག་བྱས་ཡོད་པ་དེ་དག་གཞི་སུའི་ངག་ལ་བཞག་པ་ཡིན་ནམ”ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདི་ཀུན་གྱི་ཀླད་པ་ལས་་ལ་བཞག་པ་ཡིན་ནམ”་ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདི་ཀུན་གྱི་ཀླད་པར་ལས་ཡལ་མི་ཐུབ་པའི་དྲི་བ་དེ་ཡིན། དེ་ལ་”ཁོ་བོས་འདི་འཇིག་རྟེན་མིའི་ངག་གི་དབང་པོ་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཤིང་ལྕེ་ཐོག་ལ་ས་བགོས་བྱས་ནས་བཤད་པ་ལས་སྐྱེ་བོ་བྱེ་བྲག་པ་སུ་གཅིག་གི་ངག་ལ་གཞིར་བྱས་ནས་བཤད་པ་མ་ཡིན་ནོ”ཞེས་པ་དེ་བརྒྱ་གོ་གཅིག་ཆོད་ཀྱི་ལན་དེ་ཡིན།
ཡང་“ཁྱོད་ཀྱིས་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་འདིས་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་སྒྲ་ཡོད་ཚད་ཀྱི་རྣམ་བཞག་ལ་ཁྱབ་ཡོད་ཅེས་པ་འུར་མིན་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་ཁུངས་སྐྱེལ་ལམ། ཧམ་བཤད་མ་བྱེད་ཅིག”ཅེ་ན: འགྲོ་བ་མིའི་ངག་སྒྲ་ནི་ཡལ་ག་འབུམ་ཕྲག་དང་ལོ་མ་དུང་ཕྱུར་ལྡན་པའི་ལྗོན་ཤིང་ཆེན་པོ་ཞིག་དང་མཚུངས་བས་ལོ་མ་དུང་ཕྱུར་པོ་དེ་དག་གཅིག་གཉིས་ཀྱིས་བགྲང་ནས་ཁྱབ་པར་བྱེད་དགོས་ན་དཀའ་མོ་ཞིག་ཡིན་པ་བདེན་པ་ཡིན། “འོན་ཀྱང་ལོ་མ་དུང་ཕྱུར་ལྡན་པའི་ལྗོན་ཤིང་དེ་ལ་རྩ་བ་གཅིག་ལས་མེད་ཅིང་དེ་ལས་ཡལ་ག་སོ་སོར་གྱེས་པ་ཡིན་པས་ཐབས་ཤེས་ཡོད་ན་དེ་ཙམ་དཀའ་མོ་ཞིག་ཀྱང་མིན་ནོ”ཞེ་ཞུ་བ་ཡིན།
དེ་ཡང་འགྲོ་བ་མི་སུ་འདྲ་ཟིག་ཡིིན་རུང, དེའི་ངག་ལས་སྒྲ་ག་འདྲ་ཞིག་དབྱུང་རུང, རང་ཅག་ལ་གཅིག་མཚུངས་སུ་ཡོད་པའི་མགྲིན་པའི་དབང་པོ་འདི་ཁོ་ན་བེད་སྤྱད་བཏོན་པ་ཤ་སྟག་ལས་གཞན་གང་ཡང་མེད། རང་ཅག་གིས་ངག་སྒྲ་སྣ་ཚོགས་པ་འདི་དག་ཇི་ལྟར་འདོན་པའི་ཚུལ་རིགས་བགྲེ་བཏང་ནས་བཤད་ཐུབ་པ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་བསྟན་བཅོས་འདི་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་གི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་ཡིན་ཞེས་བཤད་པའི་སྤོབས་པ་རྙེད་པ་ཡིན།
མདོར་ན་བསྟན་བཅོས་འདིར་བོད་མི་ཞིག་གིས་ངག་ལས་དབྱུང་ཐུབ་པའི་སྒྲ་ཡོད་ཚད་ཀྱི་རྣམ་བཞག་བཤད་ཀྱི་ཡོད་སྟབས་”སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ”ཞེས་བཏག་པ་དང་, བོད་ཀྱི་ཡུལ་འདིར་ངག་སྒྲ་ཇི་ཡོད་ཀྱི་རྣམ་བཞག་བཤད་ཀྱི་ཡོད་སྟབས་”བོད་ཀྱི་ངག་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས”, ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་ལ་དག་ཐེར་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པས་”བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་ལ་སྨན་པའི་ཆེད་དུ་ཡིན”ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ལགས་སོ།
རྩོམ་པ་པོས་ཕྱི་ལོ་༢༠༠༩་ལོ་ཟླ་༩་ཚེས་༩་ལ་གུས་པས་ཕུལ།

Preface for my book

Preface
The audience of this book is specialized scholars qualified to assess phonology systems. Those who read this book must possess these preconditions and be ready to follow the logical flow of ideas here. Without this, time spent reading would be better invested elsewhere.
This is an attempt at a “grand theory of phonology.” The intent is to be comprehensive in scope, applying new ideas and theories; supposedly, nobody in the world has written this particular approach to phonology. However, I do not claim that this is the conclusive final word on the subject. I am ready to submit to any change after getting valuable feedbacks and suggestions from the specialists in this field.
This is a test; a trial to see whether any similarities or disparities exists between dogmatism and an individual person’s perception and experience of his sounds. This perception is not based on another’s experience or dogma. To the best of my knowledge, there are no contradictions or obscurities about explanation of sounds in the book. There is no such question that comes to my mind left unanswered. Yet, I in no way avow that my theory is infallible or comprehensive.
The preconditions to read
There are certain pre-conditions that will greatly enhance reading of this book. First, one should open their mind to listen to a new idea. Second, one should allow for individual views according to personal perception of and reflection on the world. Third, one should be ready to accept that century-old preconceived ideas are not to be a matter of dogmatism. As a reader of this book, one should also come out of the traps of prejudice and bias.
The reader should know the terminology and understand them fully. One should also know the causative sources of sounds theorized in the book. Finally, the reader should study and know the phonographs in the book as per my interpretation at this point in time. A reader with these pre-conditions and intentions will both enrich this material and be enriched b reader with these pre-conditions and intentions will both enrich this material and be enriched by it.
Some important guidelines
Before the main text of this book, some guidelines need to be covered. Generally speaking, when I expound the alphabetical sounds (or any other), I do not use the traditional pronunciation as a base, but I study the aetiology of that sound (what I call place, action, effort and factors) and draw a conclusion considering a sound’s causative sources. Beyond this basic framework, other guidelines are useful as stated below.
One:- I have given many examples of particular sounds. Focusing too much on these may lead to confusion (since Tibetan does not use a system like this to define sound characteristics). For instance, we may differ on the difference between ka and kha. Moreover, I may describe a distinguishing factor where traditionally there is none. Therefore, since the means of distinguishing between sounds differs between traditional interpretations and what is espoused here, an overt focus on the multiple examples may be confusing. Measuring one object with many scales creates confusion. It is always better to measure an object with one scale.
Another point is that there are some examples like “the way Kham Nangchen people pronounce….” In this case, a Nangchen person must not make a hasty conclusion to think, “I am from Nangchen, I know how Nangchens pronounce and the author must be hinting that this sound should be made this way”. The factor that may create confusion here is a new system of analyzing sound which departs from traditional systems of phonology. We need to use one system to analyze phonology—trying to combine systems creates confusion. As such, learning the phonological system explained in chapter one here is absolutely pivotal to understanding the phonology espoused here, which extends far beyond the sounds used in the phenomenon of Tibetan speech itself.
Two:- there are many references to ‘Dhoism’. Readers should not confuse the word with the particular place called Dho in Kham province. This Dho refers to one component of the three adjoined provinces; Dho- Uue-Kham. The word ‘Dho’ of Dho-Uue-Kham covers all areas of one of the three major linguistically naturally division of Tibetan plateau, My use of “Dho” implies no political segregations prevalent in exiled society. So, my native place (Lithang Nomadic) and Serta come under Dho language speaking area. Ladhak to Kongpo belongs to the Uue language area. The rest can be categorized as Kham. This division is made anthropologically for easy analysis of language phonology.
Three:- It is clear that when such a grand phonology is composed, it is essential to have a comprehensive symbolic system of all human phonology. Though I have thought about this, it is my great regret that this is not ready at the time of printing as the digital development is still in process. Hopefully these will be ready at the time of a second printing.
I consider that it is pivotal to have the phonograph to engineer the Unified Standard Tibetan Language. Moreover, such phonograph would be a great help to anybody who wishes to study any language, because such phonograph can transcribe any sound exactly the same. Unlike the present international phonetic symbol that can transcribe only some partial sounds of the world, the new phonograph will represent not the sounds themselves, but the aetiology of sounds. So, the phonograph will cause you to produce sounds automatically sensing even the smallest variations of sounds. That means you can learn a language using the symbols without consulting a teacher.
Four:- I have made a temporary phonograph using the Tibetan fonts available from computer to serve the purpose temporarily. Understanding this system is critical to understanding the content of this book.
. Five:- there is a deliberate variation in transcribing the sounds of kya, khya and gya in chapter 6 and that in chapter 13. If I am to make this unified one, it should be the same as in chapter 6. I do so, that will cause unnecessary confusion. (for the reason, see the original text)
Six:- Some points are left to the inference of the reader and some points are dealt with in great depth. This is both to test the resilience of the theory of phonology here and to facilitate the work of constructive criticism.

ཁོ་བོའི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པའི་དཀར་ཆག

དཀར་ཆག
གླེང་བརྗོད།
ཞུ་མཆིད་འགའ།
ཀླད་ཀྱི་གཏམ།
དེབ་དང་པོ། འགྲོ་བ་མིའི་ངག་རིག་པ།
ས་བཅད་དང་པོ
ཡི་གེ་སྒྲུབ་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་རྣམ་བཞག་བཤད་པ། ༡
དཔེ་རིས་དང་རེའུ་མིག་འཚམས་སྦྱོར། ༧
ཡི་གེའི་སྐྱེ་གནས། ༢༢
ཡི་གེའི་བྱེད་པ། ༣༦
ཡི་གེའི་རྐྱེན། ༣༦
ཡི་གེའི་བརྗོད་འདོད། ༥༦
ཡི་གེའི་ཀུན་སློང། ༥༦
ཡི་གེའི་མཚན་མ། ༥༨
ངག་སྒྲའི་རྣམ་བཞག་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ལ་འཇུག་པ་དངོས། ༨༩
ས་བཅད་གཉིས་པ
དབྱངས་ཀྱི་རྣམས་བཞག ༡༠༣
མིད་པ་ལས་བྱུང་བའི་དབྱངས་བདུན་བཤད་པ། ༡༡༩
ལྕེ་ལས་བྱུང་བའི་དབྱངས་བདུན་བཤད་པ། ༡༢༥
མཆུ་ལས་བྱུང་བའི་དབྱངས་དྲུག་བཤད་པ། ༡༣༠
ས་བཅད་གསུམ་པ།
ཨ་སྡེའི་རྣམ་བཞག་ཞིབ་པར་འཆད་པ། ༡༣༩
ཨ་སྡེའི་ཁྱིམ་དང་པོ་སྣ་མི་ལྡན་ཁྱིམ། ༡༤༡
ཨ་སྡེའི་ཁྱིམ་གཉིས་པ་སྣ་ལྡན་ཁྱིམ། ༡༤༩
ས་བཅད་བཞི་པ།
ཀྂ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༡༥༣
ཁྱིམ་དང་པོ་དབུགས་མེད་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༡༦༡
ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༡༦༥
ཁྱིམ་གསུམ་པ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༡༧༣
ཁྱིམ་བཞི་བ་སྣ་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༡༧༨
ཁྱིམ་ལྔ་བ་སྣ་ལྡན་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༡༨༡
ཁྱིམ་དྲུག་པ་སྣ་ཕྱེད་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༡༨༣
ཞར་བྱུང་རྒྱས་པར་ཇི་ལྟར་དབྱེ་ཚུལ་སྤྱི་ཁོག ༡༨༩
ས་བཅད་ལྔ་བ།
ཀ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༡༩༥
ཁྱིམ་དང་པོ་དབུགས་མེད་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༢༠༤
ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༢༡༥
ཁྱིམ་གསུམ་པ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༢༢༦
ཁྱིམ་བཞི་བ་སྣ་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༢༣༤
ཁྱིམ་ལྔ་བ་སྣ་ལྡན་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༢༣༧
ཁྱིམ་དྲུག་པ་སྣ་ཕྱེད་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༢༤༠
ཁྱིམ་བདུན་པ་ཟུར་ལམ་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༢༤༩
ཁྱིམ་བརྒྱད་པ་ཟུར་ལམ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༢༥༡
ཞར་བྱུང་རྒྱས་པར་ཇི་ལྟར་དབྱེ་ཚུལ་སྤྱི་ཁོག ༢༥༥
ས་བཅད་དྲུག་པ།
ཀྱ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༢༦༡
ཁྱིམ་དང་པོ་དབུགས་མེད་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༢༦༩
ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༢༧༥
ཁྱིམ་གསུམ་པ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༢༧༩
ཁྱིམ་བཞི་བ་སྣ་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༢༨༤
ཁྱིམ་ལྔ་བ་སྣ་ལྡན་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༢༨༩
ཁྱིམ་དྲུག་པ་སྣ་ཕྱེད་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༢༩༢
ཁྱིམ་བདུན་པ་ཟུར་ལམ་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༠༠
ཁྱིམ་བརྒྱད་པ་ཟུར་ལམ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༣༠༢
ས་བཅད་བདུན་པ།
ཅ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༣༠༩
ཁྱིམ་དང་པོ་དབུགས་མེད་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༢༡༢
ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༣༡༩
ཁྱིམ་གསུམ་པ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༣༢༤
ཁྱིམ་བཞི་བ་སྣ་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༢༩
ཁྱིམ་ལྔ་བ་སྣ་ལྡན་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༣༣༢
ཁྱིམ་དྲུག་པ་སྣ་ཕྱེད་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༣༦
ཁྱིམ་བདུན་པ་ཟུར་ལམ་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༤༡
ཁྱིམ་བརྒྱད་པ་ཟུར་ལམ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༣༤༤
ས་བཅད་བརྒྱད་པ།
ཙ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༣༤༧
ཁྱིམ་དང་པོ་དབུགས་མེད་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༥༠
ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༣༥༦
ཁྱིམ་གསུམ་པ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༣༥༩
ཁྱིམ་བཞི་བ་སྣ་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༦༣
ཁྱིམ་ལྔ་བ་སྣ་ལྡན་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༣༦༥
ཁྱིམ་དྲུག་པ་སྣ་ཕྱེད་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༦༨
ཁྱིམ་བདུན་པ་ཟུར་ལམ་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༧༤
ཁྱིམ་བརྒྱད་པ་ཟུར་ལམ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༣༧༧
ས་བཅད་དགུ་བ།
ཊ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༣༨༡
ཁྱིམ་དང་པོ་དབུགས་མེད་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༣༨༤
ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༣༩༠
ཁྱིམ་གསུམ་པ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༣༩༧
ཁྱིམ་བཞི་བ་སྣ་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༠༢
ཁྱིམ་ལྔ་བ་སྣ་ལྡན་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༤༠༥
ཁྱིམ་དྲུག་པ་སྣ་ཕྱེད་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༠༧
ཁྱིམ་བདུན་པ་ཟུར་ལམ་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༡༣
ཁྱིམ་བརྒྱད་པ་ཟུར་ལམ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༤༡༦
ས་བཅད་བཅུ་བ།
ཏ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༤༡༩
ཁྱིམ་དང་པོ་དབུགས་མེད་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༢༡
ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༤༢༧
ཁྱིམ་གསུམ་པ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༤༣༠
ཁྱིམ་བཞི་བ་སྣ་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༣༤
ཁྱིམ་ལྔ་བ་སྣ་ལྡན་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༤༣༧
ཁྱིམ་དྲུག་པ་སྣ་ཕྱེད་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༤༠
ཁྱིམ་བདུན་པ་ཟུར་ལམ་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༤༨
ཁྱིམ་བརྒྱད་པ་ཟུར་ལམ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༤༥༡
ས་བཅད་བཅུ་གཅིག་པ།
པ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༤༥༥
ཁྱིམ་དང་པོ་དབུགས་མེད་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༥༧
ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༤༦༢
ཁྱིམ་གསུམ་པ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༤༦༥
ཁྱིམ་བཞི་བ་སྣ་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༧༠
ཁྱིམ་ལྔ་བ་སྣ་ལྡན་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༤༧༣
ཁྱིམ་དྲུག་པ་སྣ་ཕྱེད་ལྡན་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༧༧
ཁྱིམ་བདུན་པ་ཟུར་ལམ་དམ་པའི་ཁྱིམ། ༤༨༢
ཁྱིམ་བརྒྱད་པ་ཟུར་ལམ་ཡངས་པའི་ཁྱིམ། ༤༨༥
ས་བཅད་བཅུ་གཉིས་པ།
པྂ་སྡེ་དང་ཏྂ་སྡེའི་རྣམ་བཞག། ༤༨༩
པྂ་སྡེའི་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༤༥༧
ཏྂ་སྡེའི་སྐོར། ༤༩༤
ཏྂ་སྡེའི་ལྷོད་པའི་ཁྱིམ། ༤༩༥
དེབ་གཉིས་པ།
ཐོན་ལུགས་ཀྱི་སྒྲ་སྒྲུབ་སྟངས་ལ་དཔྱད་འཇུག།
སྐད་ཡིག་གི་གོ་དོན་དང་ཆོལ་གསུམ་སྐད་ཀྱི་མཚན་ཉིད། ༥༠༡
ཀ་མད་སུམ་ཅུ་ཀློག་ཚུལ། ༥༡༤
ཀ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༡༥
ཁ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༢༡
ག་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༢༢
ང་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༢༨
ཅ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༣༡
ཆ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༣༤
ཇ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༣༥
ཉ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༣༦
ཏ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༣༩
ཐ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༤༡
ད་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༤༢
ན་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༤༨
པ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༥༡
ཕ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༥༣
བ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༥༤
མ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༥༩
ཙ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༦༣
ཚ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༦༦
ཛ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༦༦
ཝ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༦༨
ཞ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༧༡
ཟ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༧༣
འ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༧༥
ཡ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༨༠
ར་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༨༢
ལ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༨༥
ཤ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༨༨
ས་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༩༡
ཧ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༩༥
ཨ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པཿ ༥༩༧
དབྱངས་བཞི་སྦྱར་བའི་ཀློག་ཚུལ། ༦༠༠
གི་གུ་སྦྱར་བའི་ཀློག་ཚུལ། ༦༠༢
ཞབས་ཀྱུ་སྦྱར་བའི་ཀློག་ཚུལ། ༦༠༣
འགྲེང་བུ་སྦྱར་བའི་ཀློག་ཚུལ། ༦༠༤
ན་རོ་སྦྱར་བའི་ཀློག་ཚུལ། ༦༠༥
ར་མགོ་ཅན་ཀློག་ཚུལ། ༦༠༦
རྐ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༠༦
རྒ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༠༧
རྔ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༡༢
རྗ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༡༣
རྙ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༡༥
རྟ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༡༦
རྡ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༡༧
རྣ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༡༩
རྦ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༢༠
རྨ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༢༡
རྩ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༢༢
རྫ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༢༣
ལ་མགོ་ཅན་ཀློག་ཚུལ། ༦༢༥
ལྐ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༢༥
ལྒ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༢༦
ལྔ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༢༨
ལྕ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༢༩
ལྟ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༣༢
ལྡ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༣༣
ལྤ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༣༦
ལྷ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༣༨
ས་མགོ་ཅན་ཀློག་ཚུལ། ༦༣༩
སྐ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༤༠
སྒ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༤༡
སྔ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༤༢
སྙ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༤༤
སྟ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༤༦
སྡ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༤༦
སྣ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༤༨
སྤ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༤༩
སྦ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༥༠
སྨ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༥༡
སྩ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༥༣
ར་བཏགས་ཀློག་ཚུལ། ༦༥༤
ཀྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༥༨
ཁྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༥༩
གྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༦༡
ཏྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༦༣
ཐྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༦༤
དྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༦༥
ནྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༦༦
པྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༦༨
ཕྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༦༩
བྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༧༡
མྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༧༢
སྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༧༤
ཧྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༧༧
ཤྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༧༨
ཡ་བཏགས་ཀློག་ཚུལ། ༦༧༨
ཀྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༨༣
ཁྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༨༥
གྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༨༧
པྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༨༨
ཕྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༩༡
བྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༩༣
མྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༩༤
ལ་བཏགས་ཀློག་ཚུལ། ༦༩༦
ཀླ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༩༦
གླ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༩༧
བླ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༩༨
ཟླ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༦༩༩
རླ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༠
སླ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༡
ཝ་ཟུར་ཅན་ཀློག་ཚུལ། ༧༠༢
ལོག་པའི་ཡི་གེ་ཀློག་ཚུལ། ༧༠༤
ཊ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༤
ཋ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༥
ཌ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༥
ཎ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༦
ཥ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༧
འཐུག་པོའི་ཡི་གེ་ཀློག་ཚུལ། ༧༠༨
གྷ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༨
ཇྷ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༠༩
ཌྷ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༡༠
དྷ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༡༠
ཀྴ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༡༡
སུམ་རྩེག་གི་ཡི་གེ་བཅུ་གསུམ་ཀློག་ཚུལ། ༧༡༢
རྐྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༡༢
སྐྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༡༤
སྐྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༡༦
རྒྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༡༧
སྒྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༡༩
སྒྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༢༠
སྤྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༢༡
སྤྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༢༢
སྦྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༢༣
སྦྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༢༥
རྨྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༢༦
སྨྱ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༢༧
སྨྲ་སྒྲ་ལ་དཔྱད་འཇུག་བྱེད་པ། ༧༢༨
སྔོན་འཇུག་ཀློག་ཚུལ། ༧༣༡
སྔོན་འཇུག་ག་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ་བཤད་པ། ༧༣༥
སྔོན་འཇུག་ད་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ་བཤད་པ། ༧༣༨
སྔོན་འཇུག་བ་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ་བཤད་པ། ༧༤༠
སྔོན་འཇུག་མ་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ་བཤད་པ། ༧༤༣
སྔོན་འཇུག་འ་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ་བཤད་པ། ༧༤༥
རྗེས་འཇུག་ཀློག་ཚུལ་བཤད་པ། ༧༤༨
རྗེས་འཇུག་ག་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༤༩
རྗེས་འཇུག་ང་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༥༡
རྗེས་འཇུག་ད་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༥༣
རྗེས་འཇུག་ན་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༥༥
རྗེས་འཇུག་བ་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༥༦
རྗེས་འཇུག་མ་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༥༧
རྗེས་འཇུག་འ་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༥༨
རྗེས་འཇུག་ར་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༥༨
རྗེས་འཇུག་ལ་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༥༩
རྗེས་འཇུག་ས་སྒྲ་ཇི་ལྟར་ཀློག་ཚུལ། ༧༦༠
ཡང་འཇུག་གཉིས་ཀྱི་སྐོར། ༧༦༢
དཔེ་རིས་ཕྱོགས་བསྡུས་ཀྱི་ལྷན་ཐབས་ཁག།
ལྷན་ཐབས་དང་པོ་གྲེ་བའི་སྡོད་སྟངས་དཔེ་རིས། ༧༦༦
ལྷན་ཐབས་གཉིས་པ་རླུང་གི་བྱེད་པ་བཞི་ཡི་དཔེ་རིས། ༧༦༨
ལྷན་ཐབས་གསུམ་པ་སྐྱེ་གནས་དགུ་ཡི་དཔེ་རིས། ༧༧༠
ལྷན་ཐབས་བཞི་བ་ཁྱིམ་གྱི་གྲངས་འདྲེན་གྱི་དཔེ་རིས། ༧༧༨
ལྷན་ཐབས་ལྔ་བ་རྩ་བའི་དབྱེ་བའི་དཔེ་རིས། ༧༨༣
ལྷན་ཐབས་དྲུག་པ་དབྱངས་ཀྱི་དཔེ་རིས། ༧༩༤
ཟུར་བཀོད་ཁག།
ཟུར་བཀོད་དང་པོ་གནས་གཞི་བཞི་ཡི་དབྱེ་རིས། ༧༩༦
ཟུར་བཀོད་གཉིས་པ་སྤྱིར་ཡི་གེའི་དབྱེ་རིས། ༧༩༧
ཟུར་བཀོད་གསུམ་པ་རྩ་བའི་དབྱེ་ཚུལ་གྱི་བྱེ་རིས། ༧༩༨
ཟུར་བཀོད་བཞི་བ་ཡན་ལག་གི་དབྱེ་ཚུལ་གྱི་དབྱེ་རིས། ༨༡༠
ཟུར་བཀོད་ལྔ་བ་ཉིང་ལ་བསྐྱེད་ནས་དབྱེ་ཚུལ་གྱི་དབྱེ་རིས། ༨༡༩
ཟུར་བཀོད་དྲུག་པ་ཉིང་ལག་རྒྱས་པར་དབྱེ་ཚུལ་གྱི་དབྱེ་རིས། ༨༢༨
ཟུར་བཀོད་བདུན་པ་དབྱངས་ཀྱི་དབྱེ་རིས། ༨༣༧
ཟུར་བཀོད་བརྒྱད་པ་ཡི་གེའི་འགྲུབ་བྱེད་ཁག་གི་དབྱེ་རིས། ༨༣༨
རང་རེའི་ཡི་གེ་ལ་དབྱེ་ཞིབ་ཇི་ལྟར་འགྲོ་ཚུལ། ༨༤༠
བརྡ་ཆད། ༨༤༢
ཐ་སྙད་སྤུངས་ཚོགས། ༨༦༠

ཁོ་བོའི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པའི་མཚམས་སྦྱོར།

ཀླད་ཀྱི་གཏམ་འགའ་ཞིག་གིས་ཐོག་མའི་ལམ་ཡངས་པོར་ཕྱེ་བ།
ཇི་ལྟར་བྱས་ནས་བོད་སྤྱི་སྐད་ཅིག་འགྲུབ་ཏུ་འཇུག་དགོས་སམ། ཞེས་པ་འདི་རང་ཉིད་དང་རང་དང་མཐུན་གྱི་གྲོགས་པོ་ཀུན་གྱི་སེམས་ན་ཡང་ནས་ཡང་དུ་ཆེས་ལྷང་ངེར་འཁོར་བཞིན་པའི་དྲི་བ་དང་པོ་དེ་རེད། འདི་ལ་འགའ་རེས་”འགྲུམ་འགྲུལ་ཡར་རྒྱས་སུ་སོང་ནས་བོད་རིགས་ནང་ཁུལ་འབྲེལ་གཏུགས་མང་དུ་བྱས་ན་བོད་གཅིག་གྱུར་འབྱུང”ཟེར། འདི་ནི་དུས་དང་ངོ་བོ་གཉིས་ཀའི་ཆ་ནས་ཤིན་ཏུ་ལྐོག་གྱུར་དུ་སོང་བའི་རང་བཞིན་ཞིག་རེད། འདི་ལ་སྒུག་ནས་འདུག་པ་ལས་བྱེད་རྒྱུ་གཞན་གང་ཡང་མེད།
འགའ་རེས་”དབུས་གཙང་གི་སྐད་དེ་བོད་སྤྱི་སྐད་ལ་འཇོག་དགོས”ཟེར། འདི་ནི་འུ་ཐུག་ཐབས་ཟད་ན་མ་འགྲིག་ཐབས་མེད་ཀྱང་འདི་ལེགས་ཤོས་དེ་ག་ལ་ཡིན། གང་ལགས་ཤེ་ན་དབུས་པས་ཀློག་སྟངས་མང་དག་ཅིག་སྒྲ་ཉམས་དམས་སུ་སོང་ཟིན། དེ་ལ་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་དུ་ངོས་བཟུང་ན་ཀློག་མ་དག་པའི་ཆ་དེ་དག་ལ་དག་བཅོས་བྱེད་རྒྱུའི་ཚབ་ཏུ་ད་དུང་དག་བཅོས་མི་བྱེད་པའི་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་ཡིན། སྤྱིར་ཆོལ་ཁ་གསུམ་གཅིག་མཐུན་དུ་ས་མགོ་དང་ས་རྗེས་འཇུག་གི་སྒྲ་འདོན་སྲོལ་རྦད་དེ་ཉམས་སུ་བཏང་ཟིན་པ་འདིས་བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་ཡོན་ཏན་གྱི་བརྒྱ་ཆའི་དྲུག་ཅུ་ཙམ་ཆུད་ཟོས་སུ་བཏང་ཡོད། དེའི་ཕྱིར་ཐབས་ཤེས་འདི་ནི་བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་ཡོན་ཏན་མང་དག་ཅིག་མུ་མཐུད་ནས་ཆུད་ཟོས་སུ་གཏོང་བའི་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་རང་ཡིན། སྔོན་ཡུལ་མི་ཚང་མས་སྨྱོ་ཆུ་བཏུང་མཐར་རྒྱལ་པོས་ཀྱང་གཏུང་དགོས་སུ་ཤར་བའི་སྒྲུང་གི་རྗེས་སུ་སོང་བ་ཡིན།
ད་དུང་འགའ་རེས་ནི་”ཨ་མདོ་འབྲོག་པའི་སྒྲ་འདི་གཞན་ལས་དག་པས་འདི་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་ལ་འཇོག་འོས”ཟེར། འདི་ནི་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་ཀྱང་མིའི་རྣམ་རྟོག་གི་དབང་གིས་རྒྱུ་མཚན་མི་མཐོང་བ་དང་དེའི་རྐྱེན་གྱིས་སུས་ཀྱང་འདོད་པ་མེད་པའི་གནས་ཤིག་ཡིན། འགའ་རེས་”སེ་འབྲས་གསུམ་གྱི་གྲྭ་པས་སྤྱོད་པའི་སྐད་དེ་བོད་སྤྱི་སྐད་ལ་འཇོག་དགོས”ཟེར། འོན་ཀྱང་འདི་ཡང་སྤྱིར་ན་ངེས་གཏན་མེད་པས་ཞིབ་ཚགས་ཀྱི་བཤད་ཚུལ་གང་ཡང་མེད། མཁས་པ་ཆེན་མོ་དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ལགས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་ནི་ད་ལྟའི་ཆོལ་ཁ་གསུམ་གང་གི་ཡང་མ་ཡིན་པའི་བཙོ་སྦྱང་ལེགས་པར་བྱས་པའི་བོད་སྐད་ཅིག་ཡིན་དགོས་ཞེས་གསུངས་ཡོད།
འོན་ཀྱང་གོང་གི་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་མཁས་པ་ཚོས་རང་རང་གི་དགོངས་ཚུལ་གསུངས་པ་ཙམ་ལས་ཇི་ལྟར་ལག་ལེན་དུ་སྟར་དགོས་པའི་ཞིབ་ཕྲའི་ལམ་སྟོན་གང་ཡང་མེད་པས་དགོང་ཚུལ་དེ་དག་ཧ་ལམ་ཁ་བཤད་ཚིག་སྟོང་ཙམ་དུ་ལུས་ཡོད།
བདག་གིས་ནི་དུང་དཀར་ཚང་གི་དགོངས་ཚུལ་དེར་མོས་མཐུན་བྱེད། དེ་ཡང་བཙོ་སྦྱང་ལེགས་པར་བྱས་པའི་བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་དག་མ་ཞིག་གསར་སྐྲུན་བྱས་ནས་དེ་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་དུ་འཇོག་དགོས། “འོ་ན་དེ་འདྲའི་བཙོ་སྦྱང་ལེགས་པར་བྱས་པའི་བོད་སྐད་ཅིག་ཇི་ལྟར་ཡོང་དགོས་སམ?”ཞེས་པ་ནི་འདིའི་སྐབས་ཀྱི་སུས་ཀྱང་འཆང་མ་ཕོད་པའི་དྲི་བ་འཇིགས་སྣང་ཅན་དེ་ལོས་ཡིན། ཁ་ནས་བཤད་ཚར་བོའི་རྗེས་ལ་དོན་དངོས་སུ་ལག་ལེན་ཐོག་འདི་འདྲ་ཟིག་འབྱུང་དགོས་པའི་ལམ་གཏོད་རྒྱུ་དེ་ནི་བདག་གི་ཕྲག་པར་བབས་པའི་འོས་འགན་དུ་ངོས་འཕྲོད། དེ་མིན་གོང་མ་དག་བཞིན་ཁ་བཤད་ཚིག་སྟོང་ཙམ་དུ་འགྱུར། དེའི་བདག་གིས་ངག་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་འདི་རྩོམ་པའི་ལས་ཞུགས་པ་ཡིན།
འོ་ན་དེ་འདྲ་བའི་བཙོ་སྦྱང་དེ་ཇི་ལྟར་བྱེད་དགོས་སམ་ཞེ་ན: སྤྱིར་བོད་ཀྱི་ངག་ལ་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་དང་དེར་མ་འདུས་པའི་ངག་གཉིས་ཡོད་པ་ལས་ད་ཡོད་རང་རེར་རྩ་བ་བརྟན་པོར་ཚུགས་ཡོད་པའི་ངག་གི་རྣམ་བཞག་ནི་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་གི་རྣམ་བཞག་འདི་རེད། བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་ལ་སྨན་པའི་བཙོ་སྦྱང་བྱེད་ས་ཡང་འདི་རང་ལ་བྱེད་དགོས། དེ་ཡང་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་སྒྲ་འདི་དག་གཞིར་བཟུང་དགོས་པ་དེ་ཡིན། དེའི་དོན་ནི་འདིར་མ་འདུས་པའི་བོད་ཀྱི་ངག་རྣམས་ཡང་ན་སྐྱུར་དགོས་པ་དང་, ཡང་ན་དེ་དག་གི་ཆེད་དུ, བདག་གིས་ཀྂ་སྡེ་བསྣན་པ་བཞིན, ཡིག་གཟུགས་གསར་དུ་སྣོན་དགོས་པ་ཡིན། ཡིག་གཟུགས་གསར་དུ་སྣོན་དགོས་ཟེར་བ་འདིར་འདྲོགས་པར་མི་འཚལ་ཏེ, སྔར་ཡང་ལོག་ཡིག་མཐུག་པོའི་ཡི་གེ་འདི་དག་དེ་ལྟར་གསར་དུ་བསྣ་པ་ཡིིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡིག་གཟུགས་གསར་སྣོན་དགོས་ཞེས་ཁོ་བོས་ཨུ་ཚུགས་བྱེད་འདོད་མེད་ཀྱང་, ཡིག་གཟུགས་གསར་དུ་མ་བསྣན་ན་ད་ལྟའི་ཀ་མད་སུམ་ཅུ་དང་ལོག་ཡིག་དག་གིས་མཚོན་མི་ཐུབ་པའི་བོད་ཀྱི་ངག་སྒྲ་ཚང་མ་འདོར་དགོས་སུ་འགྱུར་བ་ཡིན། མདོར་ན་ཡིག་གཟུགས་གསར་དུ་བསྣན་རུ་མ་བསྣན་རུང་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་འདི་ལ་དག་ཐེར་བྱེད་རྒྱུ་དེ་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་ལ་སྨན་པའི་བོད་ཀྱི་ངག་ལ་བཙོན་སྦྱང་བྱེད་ཚུལ་དེ་ཡིན།
བདག་གི་བོད་ཀྱི་ངག་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་བྱེད་བྲག་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་འདི་ནི་ངག་སྒྲ་ལ་ཚད་འཇལ་བྱེད་ཀྱི་ཡོ་བྱད་དམ་བཙོ་སྦྱང་བྱེད་པའི་ལག་ཆ་དེ་ཡིན། འདིའི་ཚད་ལ་གཞལ་ནས་ཀ་སོགས་ཀྱི་བཟོས་པའི་ཡིག་འབྲུ་རེ་རེ་བཞིན་གྱི་ད་ལྟའི་བོད་ཀྱི་ཀློག་སྟངས་གངཞིག་དག་པ་དང་གང་ཞིག་དག་པ་དང་གང་ཞིག་མི་དག་པའི་ཚུལ་རྒྱུ་མཚན་དང་རིགས་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་འབེབས་བྱེད་ཐུབ། དེ་ལྟར་གཏན་ལ་ཕབས་ནས་ཀློག་དག་པ་འམ་རིགས་ལམ་འདིས་ཐག་བཅད་པའི་ཀློག་སྟངས་གསར་བ་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར། དེ་ནི་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་དེ་ཡིན། ཀློག་སྟངས་གསར་བ་ཟེར་བ་འདི་ནི་ད་ལྟའི་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཀློག་སྟངས་ལས་ཡོངས་སུ་རྦད་དེ་ཐ་དད་ཅིག་ཡིན་དགོས་དོན་མེད་ལ, ད་ལྟའི་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཀློག་སྟངས་མ་ཡིན་པའི་ཀློག་སྟངས་གསར་བ་རེ་ཟུང་ཡང་ཡོང་སྲིད། སྒྲ་རེ་རེ་བཞིན་ཞིབ་འཇུག་གིས་ཀློག་དག་པ་དེ་རང་འཇགས་སུ་གནས་ཆོག་ལ་ཀློག་མ་དག་པ་ལ་ཀློག་དག་པ་གང་ཡིན་པ་གསར་དུ་མཚམས་སྦྱོར་བྱེད་དགོས། མདོར་ན་བོད་ཀྱི་ཚིག་རེ་རེ་བཞིན་དུ་བསྟན་བཅོས་འདིའི་ལམ་ནས་འགྲིག་པར་ཐག་བཅད་པའི་ཀློག་སྟངས་རེ་ཡོད་དགོས།
དེ་ཡང་གོ་ནོར་ཐེབས་མི་ཉན་པ་ཞིག་ལ, ཁྱེད་ཀྱི་ཀློག་སྟངས་ནོར་བ་དང་ང་ཡི་ཀློག་སྟངས་འགྲིག་པའི་བཤད་ཚུལ་ཞིག་ཡེ་ནས་མིན་པར་ཀློག་སྟངས་གང་ཞིག་བསྟན་བཅོས་འདིའི་ལུགས་ལ་འགྲིག་པ་དང, ཀློག་སྟངས་གང་ཞིག་བསྟན་བཅོས་འདིའི་ལུགས་ལ་ནོར་བའི་ས་མཚམས་ཤིག་འཛིན་དགོས་པ་ཙམ་ཡིན།
དེ་འདྲ་བའི་ཀློག་སྟངས་གསར་བ་དེ་བོད་མི་ཀུན་གྱིས་ཤེས་པར་བྱེད་དགོས། འདི་ཤེས་པ་ལ་དཀའ་ངལ་ཆེན་པོ་ཡོད་དགོས་པ་ཞིག་ཀྱང་མིན་ཏེ, ཐམས་ཅད་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་རིགས་བསྒྲེ་རུང་དུ་ཡོད་པས་སོ། དེ་ལྟར་ཤེས་པ་ན་དེ་ཙམ་གྱིས་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་གྲུབ་ཟིན་པ་ཡིན། དེ་ཙམ་ལས་མདོ་བས་མདོ་སྐད་རྗེད་མི་དགོས་ལ, དབུས་པས་མདོ་སྐད་སྦྱོང་མི་དགོས། རང་རང་གི་ཡུལ་སྐད་རང་རང་གི་ཡུལ་དུ་སྨྲ་ཆོག། ནམ་ཞིག་ཆོལ་ཁ་མི་འདྲ་བའི་མི་གཉིས་ཕྲད་སྐབས་གསར་དུ་གཏན་འབེབས་བྱས་པའི་སྒྲ་གདངས་དེའི་ཐོག་ནས་ཁ་བརྡ་བྱེད་དགོས། རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི་བཞིན་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་ཀྱི་དགོས་པ་ནི་དེ་ཙམ་གྱིས་རྫོགས་པ་ཡིན་པ་ལས་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་གཏན་འབེབས་བྱས་ན་ཡུལ་སོ་སོའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡུལ་སྐད་རྣམས་ཉམས་སུ་འཇུག་དགོས་པའི་དོན་ཡེ་ནས་མིན།
འདི་འདྲ་ཡོང་ཐུབ་པའི་དཔེ་གསོན་པོ་ད་ལྟ་དངོས་སུ་བདག་ལ་སྟོན་རྒྱུ་ཡོད་པ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཧིན་དིའི་སྐད་འདི་རེད། ཚང་མས་མཁྱེན་གསལ་བཞིན་ཧིན་དི་འདི་ནི་བཙོ་སྦྱང་བྱས་པའི་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོགས་པ་སྤྱིིས་གོ་ཐུབ་པའི་སྐད་ཡིག་ཅིག་ཡིན་ཞིང, ཧི་མ་ཅལ་དང, བྲཇ, བྷི་ཧར, སོགས་ལ་རང་རང་གི་ཡུལ་སྐད་དེ་ཧིན་དི་ལས་རྒྱང་ཐག་ངེས་ཅན་གྱིས་རིང་བའི་སྐད་གཞན་པ་རེ་ཡིན་ཀྱང, ཀུན་གྱིས་ཧིན་དི་འདི་སྤྱི་སྐད་དུ་བཀོལ་བ་གཅིག་མཚུངས་ཡིན། འོན་ཀྱང་དེ་དག་རང་རང་གི་ཡུལ་དུ་ཟུར་ཆགས་པའི་ཡུལ་སྐད་དེ་ཁོ་ན་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པ་ལས་བརྙན་འཕྲིན་དང་རླུང་འཕྲིན་ནང་དུ་བཤད་པའི་ཧིན་དི་སྐད་དེ་ཇི་བཞིན་ནམ་ཡང་མི་སྨྲ། དེ་ལྟར་ན་ཡང་ཧིན་དི་འདིས་གོང་གི་ཡུལ་གྲུ་དེ་དག་དང, དིལླི, ཨེམ་པི, ར་ཇིས་ཏཱན, སོགས་སྤྱི་སྐད་ཀྱི་ཞབས་ཞུ་བདེ་བླག་ཏུ་ཞུ་བཞིན་པ་མ་ཟད་, རྒྱ་གར་སྤྱི་ཡོངས་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་ཀྱི་བྱ་བ་ཡང་བདེ་བླག་ངང་སྒྲུབ་བཞིན་ཡོད། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་གྲོས་བཏབ་པའི་ཐབས་ལམ་འདི་ནི་མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་ལམ་ཁ་ཡོད་པ་དང, ལག་ལེན་ཏུ་འགྲོ་ཐུབ་པའི་དཔེར་མཚོན་ཅན་ཞིག་ཡིན། རང་རེའི་ཆོལ་ཁ་གསུམ་གྱི་སྐད་དང་གསར་དུ་གཏན་ལ་ཕབས་པའི་ཀློག་སྟངས་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་ཡང་ཁྱད་པར་འདི་ལས་ཉེ་བ་ལས་ཐག་མི་རིང་བ་ངེས་གཏན་ཡིན། གཙོ་བོ་ནི་རྣམ་རྟོག་གི་དབང་དུ་མ་སོང་བའི་འདུན་པ་བརྟན་པོ་ཞིག་དགོས་པ་དེ་ཡིན།
ཁོ་བོའི་བསྟན་བཅོས་འདིའི་ནང་དུ་སྒྲ་མང་པོ་ཟིག་ངག་ནས་འདོན་རྒྱུ་ཡོད་མོད་སྐད་ཆ་དང་ཡི་གེའི་ནང་ནས་དཔེར་རྗོད་གསལ་པོ་འཇོག་རྒྱུ་མེད་པ་མང་པོ་བྱུང་སོང། འོན་ཀྱང་དཔེར་རྗོད་འཇོག་རྒྱུ་མེད་ན་འདི་ལྟར་རྣམ་བཞག་མང་པོ་ཞིག་ཕྱེས་ནས་བཤད་པའི་དགོས་པ་ཅི་ཡོད་ཅེ་ན: སྤྱིར་ན་དཔེར་རྗོད་གསལ་པོར་འཇོག་རྒྱུ་མེད་པ་མིན་མོད, ལུང་པ་དང་ཡུལ་ཁམས་རང་གཞན་གང་ལ་ཡང་འདི་འདྲ་བའི་སྒྲ་མཚོན་བྱེད་ཡི་གེ་མེད་སྟབས་《ངས་མ་ཤེས་པ་ཕུད》ལས་སླ་བོ་དང་ཚིག་ཉུང་ངུའི་ཐོག་ནས་འདི་འདྲ་བའི་སྒྲ་ཡི་དཔེར་མཚོན་འཇོག་ཁག་པོ་ཡོད་པ་ཙམ་ལས་མིའི་ངག་ལས་དབྱུང་མི་ཐུབ་པ་ཡེ་ནས་མིན། དེའི་ཕྱིར་ངས་སྒྲ་རེ་ཟུང་ལ་རང་རང་གི་མཚོན་བྱེད་རེ་བཟོས་ཡོད་པ་དེ་ལ་དཔྱོད་རྟོག་གིས་ལེགས་པར་དཔྱད་ན་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་ངོས་འཕྲོད་པར་འགྱུར་བའི་རེ་བ་དང་བཅས་བཞག་པ་ཡིན།

དེ་ལྟར་ཁག་པོ་ཡོད་བཞིན་དུ་ཨུ་ཚུགས་ཀྱིས་བཤད་དགོས་དོན་ནི་སྒྲ་ཡི་རྣམ་བཞག་བྱིས་ཕྱིན་པ་ཞིག་འཆད་ཆེད་དུ་ཡིན་པ་དང, གཞན་ཡང་འདི་དང་འདི་འདྲ་བའི་སྒྲ་ངག་ནས་སྤུ་རིས་གསལ་བའི་སྒོ་ནས་རྗོད་རྒྱུ་ཡོད་པའི་སྒྲ་སྔར་བེད་སྤྱོད་བྱེད་མྱོང་བ་དང་མ་འོངས་བར་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་གང་རུང་གིས་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་ཡིན། ལར་ནས་སྒྲ་ཡི་རྣམ་བཞག་བྱིས་ཕྱིན་པ་ཞིག་ཤེས་པ་ལ་སྒྲ་ཡི་སྤུ་རིས་ཕྲ་མོ་ཙམ་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པའང་མ་ལུས་པར་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་དགོས་པ་དང, དེ་ལྟར་མི་འདྲ་བའི་ཆ་ཡོད་ན་དེའི་གནད་དང་རྒྱུ་མཚན་ལེགས་པར་རྟོགས་པ་བྱེད་དགོས་པ་དང, དེ་བཞིན་སྒྲ་རེ་ཟུང་འདྲ་བ་ཡོད་ན་དེའི་གནད་དང་རྒྱུ་མཚན་ལེགས་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དགོས། དེའི་ཆེད་དུ་དེ་ལྟར་འགྲེལ་བཤད་ཀྱང་དགོས།
དེ་ལྟར་ཤེས་ན་གཞི་ནས་སྒྲ་ཡི་གནས་ལ་མི་རྨོངས་བར་འགྱུར་ལ, སྒྲ་ལ་རྨོངས་པ་སེལ་ན་རང་གི་ངག་སྒྲ་ཡང་ཡང་དག་པར་འདོན་ཐུབ། བོད་ཡུལ་ལ་མཚོན་ན་སྤྱིར་ཡུལ་ལུང་སོ་སོར་ཁ་སྐད་མི་འདྲ་བ་ཧ་ཅང་མང་ཞིང, ལྷག་པར་དུ་ཡུལ་སྐད་ཆེན་མོ་ཁག་གསུམ་སྟེ་, མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཁ་སྐད་སོ་སོའི་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་པར་དེ་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པའམ་སྒྲ་ཡི་ཁྱད་ཆོས་སམ་སྒྲ་ཡི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལེགས་པར་རྟོག་ཐུབ་པ་བྱུང་ན, བོད་སྐད་གཅིག་གྱུར་ཡོང་བ་ལ་རྨ་མེད་ཀྱི་ཞབས་འདེགས་ཞུ་ཐུབ། དེར་མ་ཟད་བོད་སྐད་སྦྱོང་མཁན་གྱི་ཕྱི་རྒྱལ་བ་དག་གིས་སྒྲ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་བོད་པས་ངག་ལས་ཆོས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ལེགས་པར་བཀྲབས་ཏེ་ངོས་བཟུང་ནས་བོད་ཡིག་དང་བོད་སྐད་དག་མོ་ཞིག་དང་གོ་བརྡ་འཕྲོད་ཐུབ་པའི་གདངས, བོད་པའི་རང་བཞིན་གསོན་པོར, སྨྲ་ཤེས་པར་ཕན་ཐོགས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར། གང་ལགས་ཤེ་ན་ངག་སྒྲ་ལ་འདི་ལྟར་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ན, ཐམས་ཅད་གཞན་གྱི་ངག་ཁོ་ན་ལ་ཉན་ནས་སྦྱོང་དགོས་པའི་ད་ལྟའི་སྐད་ཡིག་སྦྱོང་བའི་ལམ་སྲོལ་དེ་ལ་བརྟེན་མི་དགོས་པར, སྒྲ་རང་རང་གི་སྤྱི་འགྲོས་ལ་གཞིགས་ནས་རང་ངོས་ནས་སྦྱོང་བརྡར་བྱེད་ཆོག་པ་ཞིག་ཡོང་བར་འགྱུར་བས་སོ།
གཞུང་འདིའི་སྤྱི་ཁོག་སྙིང་བསྡུས།
བསྟན་བཅོས་འདིའི་ནང་དུ་ངག་སྒྲའི་དབྱེ་ཚུལ་གོ་བརྡ་ལེགས་པོ་ཞིག་འཕྲོད་ཆེད་དུ: ༡། སྡེ་བ, ༢། ཚོ་བ, ༣། ཤོག་ཁ, ༤། རུ་ཁག, ༥། ཁྱིམ, ༦། ཤག, ༧། ཀ་མད་བྱེ་བྲག, བཅས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྤྱི་བྱེ་བྲག་གི་དབྱེ་བ་ཕྱེས་ཡོད། དེ་དག་ལས་རིམ་བཞིན་དང་པོ་ནི་གནས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་བཞག་པ་དང, གཉིས་པ་དུས་ཀྱི་རྐྱེན, གསུམ་པ་ལམ་གྱི་རྐྱེན, བཞི་བ་ལམ་གྱི་རྐྱེན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཅིག, ལྔ་བ་བྱེད་པ, དྲུག་པ་དུས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཅིག, བདུན་པ་མཚན་མ, བཅས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་སྒོ་ནས་བཞག་པ་ཡིན།
གཞུང་འདིའི་ནང་དུ་ཚིག་གིས་ཟིན་མ་ཇི་ལྟར་ཡང་ངག་སྒྲ་མི་འདྲ་བ་གྲངས་295,327,900ཙམ་གྱི་རྣམ་བཞག་དངོས་སུ་བཤད་ཡོད། དེ་དག་ནི་མང་ཆེ་བ་བོད་སྐད་ལ་མཁོ་བའི་ངག་གམ་ཐོན་ལུགས་ཀྱི་ངག་སྒྲ་ཡིན། གྲངས་ཀ་འདི་འགྲུབ་པའི་སྤྱི་འགྲོས་ནི: x2*20+x3*20=295,237,900ཡིན། x་ནི་འདིར་དངོས་སུ་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཀ་མད་ཀྱི་གྲངས་ཀ་དེ་ཡིན། དེ་ལ་245 ཡོད། འདིའི་ཐོག་ཏུ་ཕྱི་རྒྱལ་ལ་མཁོ་བའི་ངག་སྒྲ་3,970,680 ཙམ་ཁ་སྣོན་དུ་ངོས་སྤྲོད་ཙམ་བྱས་ནས་ཞིབ་པར་ཤུགས་ལ་རྟོགས་ཐུབ་པར་བྱས་ཡོད། གྲངས་ཀ་འདི་ལམ་ཙམ་འུར་བྱས་པའི་རྩིས་ཤིག་ཡིན་ན་ཡང, གྲངས་ཀ་རེ་རེ་བཞིན་ངོས་སྤྲོད་རྒྱུ་ཡོད་པའི་དངོས་ཡོད་ཀྱི་གྲངས་ཀ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་ཏེ, ཀ་མད་རྐྱང་པ་སུམ་རེས་ངག་སྒྲ་རེ་བཟོ་ཆོག་པ་ཡང་ཡོད་པས་སོ། འདི་ད་དུང་ཁོ་བོས་བཤད་པའི་མིའི་ངག་གི་སྒྲའི་གྲངས་ཀྱི་དབྱེ་ཚུལ་བསྡུས་ཤོས་ཀྱི་བརྩི་ལུགས་དེ་ཡིན། དབྱེ་ཚུལ་ལ་རྒྱས་བསྡུས་བཞི་བཤད་ཡོད་པ་ལས་རྒྱས་ཤོས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ངག་སྒྲ་མི་འདྲ་བ་གྲངས་47,300,838,480ཙམ་ཡོད། གྲངས་འདི་ཙམ་ཁོ་བོས་འདིར་དངོས་སུ་ཞིབ་འགྲེལ་བྱས་མེད་ཀྱང་ཤུགས་བསྟན་ལ་གོ་ཐུབ་པར་བྱས་ཡོད། ལར་ནས་འདི་ཡང་ཅུང་ཟད་འུར་བྱས་པའམ་བརྟག་པ་མཐའ་བཟུང་གི་བརྩི་ལུགས་ཀྱི་གྲངས་ཤིག་ཡིན་ན་ཡང་གྲངས་བརྩིས་པ་ནི་ངོ་མ་རང་ཡིན། གལ་སྲིད་རྩི་ལུགས་འདིའི་དབང་དུ་བྱས་ན་སློབ་དཔོན་ཐོན་མིས་ཀྱང་ཀ་མད་སུམ་ཅུ་ལས་ངག་སྒྲ་མི་འདྲ་གྲངས་111720 ཙམ་བཟོ་ཐུབ་པའི་ཆ་རྐྱེན་ལེགས་པར་བསྐྲུན་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཁ་ཡོད་ལག་ཡོད་ལ་རང་རེས་འགོ་འདོགས་དང་འཇུག་ཡང་འཇུག་ལ་ཚད་བཀག་ཡོད་སྟབས་ད་ལྟ་འདིའི་ཕྱེད་ཀའི་ཕྱེད་ཀ་ཡང་བཟོ་མི་ཐུབ་པར་གྱུར་ཡོད། ད་དུང་ས་མགོ་དང་ས་མཐའི་ཀློག་ཉམས་པ་འདིས་བོད་ཡིག་འདི་ཡན་ལག་བཞི་བཅད་པའི་ཕུང་པོ་ཞིག་བཞིན་ནུས་མེད་དུ་བཏང་ཡོད།
ཀུན་ལས་གལ་ཆེ་བ་ནི་བདག་གིས་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་འདིར་ཀ་མད་245་དང་དབྱངས་གྲངས་20 ཙམ་ལ་དངོས་སུ་ཚིག་ཟིན་ཀྱིས་རེ་རེ་བཞིན་འགྲེལ་བཤད་རྒྱས་པར་བྱས་ཡོད་ཅིང, ཀ་མད་དེ་དག་ལ་དབྱངས་20 ཡིས་བསྒྱུར་ན་ངག་སྒྲ་4900 ཙམ་དངོས་སུ་ཚིག་ཟིན་གྱིས་བཤད་ཡོད་པ་དེ་རེད། འདི་ཙམ་ཞིབ་ཚགས་ཀྱིས་བཤད་པ་ད་ལྟ་བར་དུ་མ་བྱུང་བ་ནི་བདག་གི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་འདིའི་ཏུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་ཆོས་ཆེས་ཕལ་བ་དེ་ཡིན་པར་བདག་འདོད།
གོང་གི་ལམ་སྟོན་རྣམས་ལ་ལེགས་པར་གཞིགས་ནས་བདག་གིས་གཞུང་འདི་འཆད་སྟངས་འདི་ཇི་ལྟར་ཡིིན་པ་ངེས་དགོས། གསལ་བྱེད་དང་དབྱངས་ཀྱི་རྣམ་བཞག་བཤད་སྐབས་ཡི་གེའི་རྒྱུ་ལ་དབྱེ་ཞིབ་ཀྱིས་བཤད་ཡོད། འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ལས་བརྡ་སྤྲོད་པའི་སྒྲ་དབྱུང་སྐབས་དེའི་རྒྱུ་གལ་ཆེ་བ་ཁག་ཅིག་ཡོད། དེ་དག་ནི་གནས་དང, བྱེད་པ, རྩོལ་བ, རྐྱེན, བཅས་ཡིན། གནས་ནི་བོད་མི་ཞིག་གི་ངག་གི་དབང་དུ་བྱས་ན་དཔེ་རིས་ཀ་བའི་ནང་དུ་གནས་དགུ་བྲིས་ཡོད་པ་དེ་དག་ཡིན་ཞིང, དབྱེ་ན་གྲངས་དགུ་ཡོད། དེ་དག་ནི: འ་གནས, གྂ་གནས, ག་གནས, གྱ་གན, ཇ་གནས, ཛ་གནས, ཌ་གནས, བ་གནས, བཅས་ཡིན། ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་སྐད་ལ་མཁོ་བའི་བྂ་གནས་དང་དྂ་གནས་གཉིས་འདིར་འདུས་མེད།
བྱེད་པ་ཟེར་བ་ནི་གནས་གནད་རྟིང་མ་(‘ལྕེ་སྨད་’སོགས) དེ་གནས་གནད་སྟེང་མའི་(‘ནེམ་རྐན’སོགས) ཕྱོགས་སུ་འགུལ་བ་ལ་ཟེར། འདི་ལ་གནས་ཀྱི་བྱེད་པ, རླུང་གི་བྱེད་པ, གཉིས་ཡོད། དང་པོ་ལ་དུས་ལ་ལྟོས་ནས་དབྱེ་བ་དང, བྱ་བ་ལ་ལྟོས་ནས་དབྱེ་བ, གཞི་ལ་ལྟོས་ནས་དབྱེ་བ, བཅས་གསུམ་ཡོད། དང་པོ་ལ་བྱེད་སྟོད་བྱེད་སྨད་གཉིས་ཡོད། བྱ་ལ་ལྟོས་ནས་དབྱེ་བ་ལ་སྦྱོར་བའི་བྱེད་པ, ཕྲད་པའི་བྱེད་པ, སྙེན་པའི་བྱེད་པ, བཅས་གསུམ་ཡོད། གཞི་ལ་ལྟོས་ནས་དབྱེ་བ་ལ་མིད་པའི་བྱེད་པ, ལྕེ་ཡི་བྱེད་པ, མཆུ་ཡི་བྱེད་པ, མགལ་བའི་བྱེད་པ, བཅས་བཞི་ཡོད། རླུང་གི་བྱེད་པ་ནི་རྩོལ་བའི་བྱེད་པ་ཡིན།
རྩོལ་བ་ནི་རང་རེའི་རྟགས་འཇུག་ཏུ་བཤད་པའི་རྟགས་ཀྱི་རྣམ་བཞག་དེ་ལ་ཟེར་བ་ཡིན་ཞིང, འདི་ནི་མིད་པའི་སྡོད་སྟངས, ཤུགས་ཀྱི་འགྲོ་སོང, རླུང་གི་ཡོང་སྟངས, བཅས་གསུམ་འདུས་པའི་སྤྱི་ལྡོག་ལ་ཟེར་བ་ཡིན་། རྩོལ་བ་ལ: ཕོ, མོ, མཚན་མེད, བཅས་རྩ་བ་གསུམ་དང་, མ་ནིང, བཅས་གཙོ་བོ་བཞི་ཡོད།
རྐྱེན་ལ་དབང་པོའི་རྐྱེན, སྦྱོར་བའི་རྐྱེན, གཉིས་ཡོད། དབང་པོའི་རྐྱེནལ་གནས་ཀྱི་རྐྱེན་དང, ལམ་གྱི་རྐྱེན, གཉིས་ཡོད། གནས་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་བྱེ་སྨད་ཀྱི་སྐབས་སུ་གནས་གཞི་བཞིའི་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་སྤྲོད་རྒྱུ་ཡོད་པ་དག་ལ་ཟེར། འདི་ལ་མིད་པའི་རྐྱེན, ལྩེ་ཡི་རྐྱེན, མཆུ་ཡི་རྐྱེན, མ་མགལ་གྱི་རྐྱེན, བཅས་བཞི་ཡོད། ལམ་གྱི་རྐྱེན་ནི་དབུགས་དབྱུང་བའི་རྒྱུ་ལམ་ལ་ཟེར་ཞིང, འདི་ལ་རྣལ་ལམ་གྱི་རྐྱེན, ཟུར་ལམ་གྱི་རྐྱེན, གཉིས་ཡོད། དེ་རེ་རེ་ལ་གནས་ལམ་གྱི་རྐྱེན, སྣ་ལམ་གྱི་རྐྱེན, གཉིས་རེ་ཡོད། སྣ་ལམ་གྱི་རྐྱེན་ལ་སྣ་ཡོངས་ལྡན་གྱི་རྐྱེན, སྣ་ཕྱེད་ལྡན་གྱི་རྐྱེན, གཉིས་རེ་ཡོད། གཉིས་པ་སྦྱོར་བའི་རྐྱེན་ནི་རྐྱེན་དེ་དག་ཇི་ལྟར་སྤྲོད་པའི་ཚུལ་ལ་ཟེར། འདི་ལ་དུས་ཀྱི་རྐྱེན, ཕྱོགས་ཀྱི་རྐྱེན, གཉིས་ཡོད། དུས་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་དབུགས་དབྱུང་བའི་དུས་ལ་ཟེར་ཞིང, འདིལ་”བྱེད་སྟོད”་ཀྱི་སྐབས་སུ་དབུགས་མི་དབྱུང་བ་”དབུགས་མེད”, དེ་ལྟར་དབུགས་དབྱུང་བ་”དབུགས་ལྡན”་གཉིས་ཡོད། ཕྱི་ལ་ལ་“དབུགས་ཙམ་གྱི་རྐྱེན” , “སྒྲ་ཡང་གི་རྐྱེན”, གཉིས་ཡོད། ཕྱོགས་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་དབུགས་དབྱུང་བའི་ཁ་ཕྱོགས་ལ་ཟེར། འདི་ལ་ཕྱིར་བཞུད་པ, ནང་དུ་རྔུབ་པ, མི་བཞུད་པ, བཅས་གསུམ་ཡོད། གནས་ཀྱི་རྐྱེན, ལམ་གྱི་རྐྱེན, དུས་ཀྱི་རྐྱེན, ཕྱོགས་ཀྱི་རྐྱེན, བཅས་རྐྱེན་བཞི་བོ་དུས་གཅིག་ཏུ་ཀ་མད་གཅིག་གི་ཐོག་ལ་ཚང་དགོས།
དེ་ལྟར་གནས, བྱེད་པ, རྩོལ་བ, རྐྱེན, བཅས་ཞི་ཀ་ཚོགས་པ་ལ་མགྲིན་པའི་དབང་པོ་ནས་སྒྲ་དང་ལྷན་དུ་བསྲེས་ན་ཀ་སོགས་ཀ་མད་གཅིག་ལྷུན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཡིན། དེ་དག་ཞིབ་པ་ནི་འོག་ཏུ་རང་རང་གི་ཐད་དུ་གསལ་བར་འཆད་པར་འགྱུར།
དེ་ཡང་དཔེར་ན, ཀ་སྒྲ་ལྟ་བུ་ལ་མཚོན་ན: འདི་ཇི་ལྟར་འགྲུབ་ཚུལ་ནི་ཐོག་མར་གནས་གང་ཡིན་ཐག་གཅོད་དགོས། འདིའི་གནས་ནི་དཔེ་རིས་ཀ་བའི་ནང་དུ་བྲིས་པའི་གནས་གསུམ་པ་དེ་ཡིན། དེ་ནས་བྱེད་པ་གང་ཡིན་ཐག་གཅོད་དགོས། འདིའི་བྱེད་པ་ནི་”ལྕེ་སྨད”དེ་”ནེམ་རྐན”ཕྱོགས་སུ་འགུལ་བ་ལ་ཟེར། འགུལ་སྟངས་ལ་ནི་དམ་དུ་སྦྱོར་བ་ཡིན། དེ་ནས་རྩོལ་བ་གང་ཡིན་ཐག་གཅོད་དགོས། འདིའི་རྩོལ་བ་ནི་ཕོ་ཡི་རྩོལ་བ་ཡིན། དེ་ནས་རྐྱེན་གང་ཡིན་ཐག་གཅོད་དགོས། འདིའི་དུས་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་བྱེད་སྨད་ཀྱི་སྔོན་དུ་དབུགས་མི་དབྱུང་བས་”དབུགས་མེད”དང, ཕྱོགས་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་”ཕྱིར་བཞུད་པ”, ལམ་གྱི་རྐྱེན་ནི་གནས་གནད་ཀྱི་དབར་ནས་དབུགས་དབྱུང་བས་”གནས་ལམ”ཡིན། དེ་ལྟར་གནས་, བྱེད་པ, རྩོལ་བ, རྐྱེན, བཅས་བཞི་ཚོགས་དེ་ལ་མགྲིན་པ་ནས་སྒྲ་དང་ལྷན་དུ་བསྲེས་ན་ཀ་ཞེས་པའི་སྒྲ་དེ་ལྷུན་གྱིས་འགྲུབ་པ་ཡིན། འདིར་སྡེ་བ་དགུ་ཡོད་ཅིང་དེ་དག་ནི: ཀྂ་སྡེ, ཀ་སྡེ, ཀྱ་སྡེ, ཅ་སྡེ, ཙ་སྡེ, ཊ་སྡེ, ཏ་སྡེ, པ་སྡེ, བཅས་ཡིན། འདིར་ཀྂ་སྡེ་ཟེར་བ་ནི་སྒྲ་ཡི་སྡེ་བ་གསར་བ་ཞིག་ཡིན། བོད་ཀྱི་ཀ་མད་སུམ་སུའི་ནང་དུ་སྡེ་བ་འདི་ནས་བཤད་པའི་སྒྲ་རྣམས་མེད་པ་མ་ཏོགས་བོད་སྐད་ནང་དུ་འདིའི་ནང་གི་སྒྲ་རྣམས་བེད་སྤྱོད་ཧ་ཅང་ཆེ། འདི་ཡིན་རྒྱུ་ནི་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ན་ཡིག་གཟུགས་ཡོད་པའི་སྒྲ་ཡི་སྡེ་ཚན་ཞིག་ཡིན།
དེ་ལྟར་གཞུང་འདིའི་ནང་དུ་ཚིག་ཟིན་གྱི་སྒོ་ནས་གསལ་བྱེད་253དང་དབྱངས་20དངོས་སུ་ཞིབ་ཅིང་རྒྱས་པར་བཤད་ཡོད། གསལ་བྱེད་253པོ་ནི་ཨ་སྡེ་ནས་ཀ་མད་བརྒྱད, ཀྂ་སྡེ་ནས་ཉེར་དྲུག, ཀ་སྡེ་ནས་སོ་གསུམ, ཀྱ་སྡེ་ནས་ཉེར་དགུ, ཅ་སྡེ་ནས་ཉེར་དགུ, ཙ་སྡེ་ནས་ཉེར་དགུ, ཊ་སྡེ་ནས་སོ་གསུམ, ཏ་སྡེ་ནས་ཉེར་དགུ, པ་སྡེ་ནས་ཉེར་དགུ, བཅས་བོད་སྐད་ལ་མཁོ་བ་245 དང, ་པྂ་སྡེ་ནས་བཞི, ཏྂ་སྡེ་ནས་བཞི, བཅས་ཕྱི་རྒྱལ་སྐད་ལ་མཁོ་བ་8བཅས་ཡིན། དབྱངས་ཀྱི་གྲངས་ནི་རྒྱས་བསྡུས་ཀྱི་གདམ་ང་མང་པོ་ཞིག་སྤྲད་ཡོད་ཅིང, རྒྱས་ཤོས་དངོས་སུ་ཚིག་ཟིན་གྱིས་བཤད་པ་ལ་གྲངས་ཉི་ཤུ་ཡོད།
ལར་ནས་དབྱངས་བཞི་ཡིས་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ལ་ཞབས་འདེགས་ལྷུ་ཚང་བ་ཞིག་ནམ་ཡང་འབུལ་མི་ཐུབ། དེའི་ཕྱིར་ཐོན་མིས་དབྱངས་བཞི་ཡིས་འཐུས་པ་མཛད་པ་ནི་ཁོང་གིས་བོད་ཡིག་གསར་དུ་བཟོས་པའི་རྒྱུད་རིམ་ནང་ནས་སྐྱོན་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡིན། དབྱངས་བཞིས་འགྲོ་བ་མིའི་ངག་ལ་ཞབས་འདེགས་ཆ་ཚང་བར་སྒྲུབ་མི་ཐུབ་པའི་གནད་འདི་ཕྱི་རྒྱལ་བ་ཚོས་སྔར་ནས་རྟོགས་ཟིན་འདུག། མ་གཞི་ཁོང་ཚོའི་ཡི་གེར་དབྱངས་ལྔ་ལས་མེད་ཀྱང, ད་སྐབས་རྒྱལ་སྤྱིའི་སྒྲ་རྟགས་ཟེར་བའི་ནང་དུ་རྒྱས་བསྡུས་རན་པའི་དབང་དུ་བྱས་ན་དབྱངས་རྐྱང་པ་བཅོ་ལྔ་ཙམ་དང, དབྱངས་རྩེག་མ་བཅུ་གསུམ་ཙམ་བཟོས་ཡོད། (ལར་ནས་དག་ཡིག་ཁག་ཏུ་འདིའི་གྲངས་ཅུང་མི་མཐུན) འདི་རྣམས་ཡོངས་གྲགས་ཀྱིས་ཀུན་གྱིས་ཁས་བླངས་ནས་དག་ཡིག་ཚད་ལྡན་ཀུན་ཏུ་ཚིག་རེའི་རྗེས་སུ་ཚིག་དེའི་སྒྲ་གདངས་གང་འདྲ་ཡིན་པ་མཚོན་ཆེད་དུ་སྒྲ་རྟགས་གསར་བ་འདི་དག་བེད་སྤྱོད་བྱེད་བཞིན་ཡོད། ད་དུང་རྒྱས་པར་དབྱེ་སྐབས་དེ་ལས་མང་དུ་འཇོག་རྒྱུ་ཡོད་འདུག རྒྱལ་སྤྱིའི་སྒྲ་རྟགས་ཟེར་ན་འདིའི་འབྱུང་ཁུངས་ནི་གཙོ་བོ་དབྱིན་ཇིས་གཙོས་པའི་ནུབ་ཕྱོགས་པའི་མི་དག་གི་ངག་ལས་རྗོད་ཐུབ་པའི་སྒྲ་རྣམས་མཚོན་ཆེད་དུ་ཡིན་ཞིང, འདིའི་ནང་དུ་མ་ཤོངས་བའི་རང་རེའི་སྒྲ་མང་དག་ཅིག་ཡོད་པར་བདག་སྙམ། དེས་ནས་འགྲོ་བ་མི་སྤྱིའི་ངག་ནས་དབྱུང་ཐུབ་པའི་སྒྲ་ཡོད་ཚད་མཚན་ཐུབ་པའི་སྒྲ་རྟགས་གསར་ཞིག་ངེས་པར་དུ་ཡོད་དགོས་ཤིང, ཉུང་མཐར་ཡང་རང་རེའི་མི་ཞིག་གི་ངག་ནས་དབྱུང་ཐུབ་པའི་སྒྲ་ཡོད་ཚད་ཤོངས་ཐུབ་པའི་སྒྲ་རྟགས་གསར་བ་ཞིག་ངེས་པར་དུ་དགོས་ངེས་ཅན་ཡིན།
དེ་བཞིན་རྒྱལ་སྤྱིའི་སྒྲ་རྟགས་ནང་དུ་གསལ་བྱེད་ཀྱང་སྔར་ཡོད་དབྱིན་ཇིའི་ཀ་མད་ཉེར་གཅིག་གིས་མ་འཐུས་པར་སྒྲ་རྟགས་གསར་བའི་ནང་དུ་གསལ་བྱེད་ཀྱི་སྒྲ་ཉེར་ལྔ་ཙམ་བཞག་ཡོད། འདི་དག་གིས་ལུང་པ་བྱེ་བྲག་པ་རེ་རེའི་ཙིག་བྱེ་བྲག་རེ་རེ་བཞིན་སྒྲ་བྱེ་བྲག་པ་ཇི་ལྟར་འདོན་དགོས་ཀྱི་ཡོད་མེད་མཚོན་ཐབས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།
དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་བོད་མི་ཡོད་དོ་ཅོག་གི་ངག་ལས་འདྲོངས་ཚད་ཀྱི་སྒྲ་གདངས་ཡོད་ཚད་བཤད་དགོས་ན་དེ་དག་མཚོན་ཐུབ་པའི་སྒྲ་རྟགས་གསར་བ་ཞིག་བཟོ་དགོས་པ་ནི་ངག་གི་བསྒཏན་བཅོས་འདི་འདྲ་ཞིག་འདུ་བྱེད་པའི་ནང་དུ་གཡོལ་ཐབས་མེད་པའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཡིན་པར་འདོད།
དེར་བརྟེན་བདག་གིས་འདིའི་དོན་དུ་བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་མཚོན་རྟགས་ཀྱི་རྣམ་བཞག་གསར་བ་ཞིག་འབྲི་བ་སོགས་བསམ་གཞིགས་ཀྱང་མང་དུ་བྱས་ཡོད། འོན་ཀྱང་རྒྱུ་རྐྱེན་འགའ་ཞིག་གི་དབང་གིས་ད་ལྟ་རྟགས་དེ་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་མ་ཚར་སྔོན་དུ་ དེབ་འདི་དཔར་སྐྲུན་བྱེད་དགོས་སུ་ཤར་བས་བདག་འགྱོད་པ་ཆེ། གང་ལྟར་དེ་འདྲ་བའི་གཟུགས་རིས་དེའི་མིང་ལ་”སྒྲུབ་རྟགས”ཞེས་འབོད་དགོས་པ་ལས་སྒྲ་རྟགས་ཞེས་འབོད་མི་འོས། རྒྱུ་མཚན་ནི་དེ་འདྲ་བའི་རྟགས་རེ་རེས་ཡི་གེ་སོ་སོའི་འགྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་བྱེ་བྲག་པ་རེ་མཚོན་པ་ལས་ད་ལྟའི་སྐབས་ལྟར་ཐད་ཀར་སྒྲ་བྱེ་བྲག་པ་རེ་མཚོན་པ་མིན། སྒྲུབ་རྟགས་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་ཡི་རྟགས་ལ་ཟེར་བ་ཡིན། མཇུག་མཐར་བདག་གིས་གསར་གཏོད་ཀྱི་རང་བཞིན་ལྡན་པའི་”སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ”ཞེས་པའི་དཔེ་དེབ་འདི་ལ་ཆེད་དུ་སྦྱང་བའི་མཁས་དབང་དག་གིས་དགག་སྒྲུབ་ཀྱི་ཀུ་ཅོ་མང་ཙམ་ཡོང་བ་དང. དོགས་སློང་དང་ལམ་སྟོན་གྱི་བདུད་རྩི་ཆར་བཞིན་ཕབས་ནས་དཔེ་དེབ་འདི་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་གསར་བ་བསྐྲུན་པའི་བྱེད་རིམ་ནང་དུ་ལག་ཆ་གཙོ་བོ་དེར་འགྱུར་བ་དང, འབྱུང་འགྱུར་བོད་ཀྱི་སྒྲ་སྒྲུབ་རིག་པ་ཚད་ལྡན་ཞིག་བསྒྲུབ་པའི་རྨང་གཞི་རླིང་ཞིང་བརྟན་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་བ་བཅས་ཀྱི་རེ་བ་དང་སྨོན་ལམ་སླད་མེད་ཞུ་ཞུ།།
རྩོམ་པ་པོ།

Introduction to my book phonology

Introduction to my book phonology
In this book, I seek to create a precise written form of Tibetan speech by creating a holistic classification system of human sound in a set of new written symbols. While this effort is to fulfill a need of my own people in language standardization, the system can also enhance the praxis of phonology globally.
Many of us have concerns about making a unified, standardized Tibetan language system; a system that will allow us to use a single written script to display the distinctions in Tibetan dialects. The question now is, “How?” some people are of the opinion that this will develop naturally with developments in transportation and communication. This is uncertain in time and object.
Some people think that Tibetan as spoken in Lhasa should be made the standard. However, even in Lhasa Tibetan there are disconnects between the written and spoken word. Making Lhasa Tibetan the standard would push this disconnect further into deterioration, not correction. For example, all Tibetans have now dropped the ‘sa’ prefix and suffix which is responsible for perhaps 60% of this effect. Some people think that Tibetan as spoken in Amdo should be made the standard, because it is more correct in connecting spoken and written forms of Tibetan (as compared to other dialects). The reality is that prejudicial factors will not allow for this. A third group of scholars feel that monastic Tibetan, as used in the three universities, should be declared the standard. However, again we are faced with risk in that no specified pattern yet exists to standardize this form. Dungkar Lobsang Trinley, the great scholar, said, “Unified Tibetan standard language should be neither Lhasa dialect nor Amdo dialect. It should be a new, refined Tibetan language.” These are the considerations of the present dialogue, though none have yet presented a detailed strategy to implement their thoughts.
I agree with Dungkar’s thought on this matter. The question then remains, “How?” This is the ultimate question that, to this point, no one has dared touch. Having said this, I would now also prepare a strategy to realize my own view. For this reason, I have started to write this book, Dradup Rigpa (Phonology).
How do we refine the written Tibetan language? We might classify Tibetan in two forms: Thonmism and non-Thonmism. The former is the interpretive system by Thonmi Sambhota which is the basis for the present-day system (which I refine here). The latter is the Tibetan phonetic system that is beyond the present-day application, which may be called “Amchodism.” In short, where the Thonmi system becomes inadequate to signify new sounds, new symbols must be developed. As such, this extension is itself a new system of pronunciation with new symbols (where it exceeds the reach of present day Thonmism). It should not be alarming that a new set of symbols be introduced, as this is not the first time. The five Thukpos and six Lokyigs were introduced under similar circumstances. I would not insist that new letters should be added, except that without them we will miss meaningful sounds. Ignoring these will damage the language. Leaving aside the issue of new letters, the point here is that assessment and refinement of the Thonmi system is the key to a unified Tibetan Standard language.
This new phonetic system as a theory is the mechanism for assessing and refining the phonetics of Thonmism. It is a completely new approach to phonetics. With this new system of pronunciation, we can approve or disapprove of a pronunciation of every letter of the Thonmist phoneme. This will, in some cases, include new sounds. Upon completion, there will be a final set of precise phonetics to every word to which this new system is applied.
Creating a standard written Tibetan then becomes a matter of knowledge. Not everything will be new as the new symbols are still based in the style of the original Thonmistic system. Once this system exists and people know it, we can then assume that Tibet has a standard unified language. Neither Lhasawas nor Amdowas need to study each other’s language. Each can use their respective language in their respective areas and use the new system for inter-province communication. Hindi serves as a living example of this. Hindi is very different between the northern states, but all understand the Hindi used on the national television channel. Everyone speaks their own versions in their own homes, and yet Hindi is the language of the entire nation of India. As such, this suggestion here is entirely practical and realistic. The differences between the new phonetics and the phonetics of present accents of the three Cholkhas will be similar to what we see in the Indian context.
There are many sounds covered in this book with no meaning. It is necessary to cover these sounds in order to be complete in the analytical coverage of the subject of human phonetics. Only those who understand the full phonetic system as described here will be able to pronounce these sounds correctly.
In Tibet, there are three major dialects (qualified to be called languages) as well as hundreds of minor dialects. If one can identify and portray the distinctions between the phonetics of the languages, this will be the greatest aid in engineering the unified Tibetan Language. Students of Tibetan or any other language can also use this system to refine their pronunciation. This is the most striking feature of this book: with this system, one can potentially learn a language without even consulting a teacher. Much like computer software, one can use this system to signify any sound that a human can produce.

Summary of the Book
In this book, human phonology has been classified as 2 genres, 11 sections (9 used in Tibetan), 2 divisions, 3 clusters, 2 casts, 3 families, 2 cells, and 6 members. Human sounds are classified as follows:
• Two genres: consonant and vowel.
• Consonants have 9 sections based on the 9 places as applied in Tibetan language (touch points on tongue and lip).
• Direction: each place has 3 directions of airflow (exhale, inhale, non-hale)
• Exhale direction has 2 divisions based on order (first and second action).
• Divisions have 3 clusters based on route (side, nasal, proper).
• A nasal route cluster has 2 casts (full and half nasal)
• A proper route cluster has 3 classes (plosive, non-touching, fricative)
• Classes have 2 families based on timing of voice (voiced, unvoiced)
• Families have 6 alphabets based on effort (masculine, feminine, neutral; +/- fancy)
This classification system can create 295237900 human vocal sounds. This number is achieved though the following calculations:
• 245 consonant variations = x
• Consonant pairs = x2
• Consonant triplets = x3
• Every consonant can be paired with any one of 20 vowels (infinite in practice, 20 explained here)
• FORMULA: 20x + 20x2 + 20x3 = 295,237,900
These sounds are those that are available for the Tibetan oral communication. 3,970, 680 more sounds of non-Tibetan sounds are also mentioned, brining a total of 299,298,580 sounds. Though it includes many hypothetical sounds, this number is not exaggerated, and there are many more hypothetical sounds that might be added to this set. In this book, I describe 4 potential levels of classification of sound—the least level being the one we work with here with a total of 245 possible sounds. The highest classification system expands to 47,300,838,480 sounds. Most of these are theoretical and are left to the reader’s understanding of the system of classification. If we had not lost the suffixes as in ‘gos’, dogs’, ‘satha’ and limited prefixes, Thonmism would also have as much as 111720 sounds. Today, we do not have even half that number in use.
The most important feature here is my description of the 245 Tibetan sounds and 8 foreign sounds. 20 vowels are also explained here. This brings us a total of 5060 sounds ([245 + 8] * 20) that are described in detail here. This is perhaps the grandest phonology for the Tibetan world of phonetics.
In the forward, there is guidance on how to read and use this book. However, we also need to define what we mean by the term “Phonetics”. I have explained ‘vowels’ and ‘consonants’ by their repetitive sources or causations, but not yet in practice. When we produce human sound, we use some important aetiologies (causes): places, actions, efforts and factors.
1. Place: As shown in figure 1 an 2, there are 9 places for the Tibetan sounds:
a. Aney
b. Kkaney
c. Kaney
d. Kyaney
e. Chaney
f. Zaney
g. Taney
h. Daney
i. Paney
j. Two places for foreign sounds are Vaney and Thaney (See fig. 20,21)
2. Action: Action relates to the movement of places and air. This has two categories: The action of place and of air.
a. Action of place: This refers to the movement of the lower center point to the upper center point (as described in the first chapter). This has 3 kinds: action in relation to time, tightness and base.
i. Action in relation to time: Every complete alphabetical sound consists of two actions, namely ‘first action’ and ‘second action.’
1. First action is the raising of the lower center point of places to the upper center points (this does not include returning). This is the cause of the consonants. This first action has here kinds of action: plosive, fricative and non-touching.
a. Plosive action is the action of place that has two points tightly touching each other directly
b. Fricative action is the action of place where two center points lightly touch each other.
c. Non-touching action is the action of place where two points do not touch each other at all.
2. Second action is the completion of the first action by retreating the lower center points from the position of first action to their normal position. This is the main cause of vowels.
ii. Action in relation to bases are actions of the basic parts, affecting the second action only, in hat it affects only the vowels. These are throat, tongue, lip and jaw action respectively.
1. Throat action is variation in throat movement from tight to loose
2. Tongue action is variation in the shape and touching point of the tongue
3. Lip action is variation in the shape and touching point of the lips
4. Jaw action is variation in the jaw in degree of openness
3. Effort: Variation in effort is used to determine the gender of a sound: Variation in tightness f the throat muscle, consumption of energy and the flow of air. There are three basic genders and these can each be varied by a ‘fancy’ gender. The first three and the last one are most common n Tibetan language and the first two and the last two are in Hindi.
a. Masculine
b. Feminine
c. Neuter
d. Fancy masculine
e. Fancy Feminine
f. Fancy Neuter
4. Factors: Variation in the causes of sound are of two general factors: The factors of organ and function.
a. The factor of Organ is the factor that Is given mostly thorough oral parts. This has 2 subsections: place and route.
i. Place factor is given during the second action of every complete sound of alphabetical member as the four bases affect variations in vowel sounds. This again has four kinds: Throat, tongue, lip and jaw.
1. Throat factor will affect the fancy genders and vowel by expanding or contracting the throat
2. Tongue factor will affect the vowel by the shape and touching point of the tongue.
3. Lip factor will affect the vowel by the shape and touching point of the lip
4. Jaw factor will affect the vowel by variations in the openness of the jaw.
ii. Route factor is the way that air is passed. There are two kinds of route: proper and improper.
1. Proper route factor is when air is passed through the center point. Proper route factor has two kinds: non-nasal and nasal.
a. Non-nasal: This is the condition when air is passed through the respective places while the nasopharynx is completely closed
b. Nasal: This is the condition when air is passed through the nasopharynx as well as the respective places. Nasal has two kinds: Full nasal and half nasal.
i. Full nasal: This I the condition where the nasopharynx is open for the first and second actions
ii. Half nasal: This is the condition where the nasopharynx is open only for the first action.
2. Improper route factor is the condition where air is passed to the sides of the respective places, or where the air is inhaled. There are two kinds: inhaling and side factors.
b. Factor of function is the way that these factors are applied. There are two variations here: timing and direction.
i. Timing factor: This varies by the timing of air passing during the two actions of a sound. It has two kinds: non-air and with air.
1. Non-air is the factor of not passing air during the first action of a sound. This is the factor for plosive sounds.
2. With air is the factor of passing air during the first action of a sound. This is a factor for non-plosive sounds. This has two kinds: voiced and unvoiced.
a. Voiced refers to the vibration f the vocal chords during the passing of air in the first action.
b. Unvoiced refers to the lack of vibration of the vocal chords during the passing of air in the first action.
ii. Direction factor: his refers to the direction of air. There are three types: exhaling, inhaling and non-haling.
1. Exhaling refers to passing air from inside the lungs to outside through the vocal organs. This is by far the most common means of producing sound
2. Inhaling refers to air passing from outside to inside. The Vietnamese ‘b’ sound is an example of this where air is momentarily inhaled during the production of sound. Sounds made in this way are not counted in the alphabet (as in the 245 members here) as the sound is not made through the larynx.
3. Non-haling refers to the production of sound by making a vacuum inside the mouth and drawing air in by releasing that vacuum. Kissing, clicks of various types, (e.g. as found in African tribes) are examples of this type of sound production that does not utilize the lungs. Sounds made by this factor are also not included in the alphabet here (as in the 245 members) as the sound does not come through the larynx.
5. Motivation of sound is the causation of sounds. No oral sound is possible without a motivation. Thus, when place, action, effort and factors come together and a sound through the larynx is added, a complete sound member (alphabet) is produced. These are explained in detail in the succeeding chapters.
If we are to make the ka sound, first, we can construct it using the system this way;
• Place: Kaney (the third shown in figures 1,2)
• Action; plosive (the third center points touch tightly)
• Effort: Masculine
• Factors:
o Timing: Non-air
o Direction: exhaling
o Route: Proper (without nasal; jaw factors depending on the vowel)
When correct place, action, effort and factors are put together with the larynx vibrating, ka sound is automatically heard.
For spoken Tibetan, there are 9 consonants:
• aa section
• kka section
• ka section
• kya section
• cha section
• ta section,
• da section
• pa section
The kka section is a new section. This is not included in the sound from the 30 Tibetan alphabetical characters, but in spoken Tibetan, sounds from this section are used as much as others. In fact, this sound section has symbols in Arabic languages. Two more sections, the ‘va’ and ‘tha’ of foreign languages have also been fully explained here.
In this book, there are 245 consonants and 20 vowels explained in a most detailed way. These are:
• aa section: 8
• kka section: 26
• ka section: 33
• kya section: 29
• cha section: 29
• ta section: 33
• da section: 29
• pa section: 29
These sounds are of the Tibetan language. Pa section and tha section have four each and they are of foreign sounds.
The number of vowels is uncertain by its nature. If you make a number limit, you are making a wrong interpretation of vowels. So I have given a few choices of vowels here and the grandest set at a limit of 20.
It is apparent that only 4 vowels cannot serve the literature well enough. Thus, what Thonmi chose in limiting the number of vowels to 4 was a curtailment of his work. Foreigners knew this point and extended the vowel range long ago. Now, there are 28 pure vowels identified within the international phonetic alphabet. These sounds are now transcribed universally in the international phonetic alphabet. Tibetan lexicography lacks this element.
I assume that no phonograph can transcribe every possible human sound, but I attempt here an exhaustive graphing of meaningful Tibetan sounds. In order to deal with these sounds, it is pivotal to prepare a new set of phonographs to transcribe these sounds. Such a phonograph should be called “Duptak” (forming symbols) because such symbols would represent not the sound itself but the causations of sounds. This is, in my view, a primary distinction between established international phonetics and the system here. It is my great regret that I had to publish this work before my inclusion of such a phonograph (though I have started to create them already). With a system such as this, we would have a set of precise, exhaustive, unified phonetic symbols for writing our own language in Tibetan phonetics which can then be applied in Tibetan lexicography internationally. With the aid of this lexicography, we can create a unified Tibetan standard language.